Kalawantin Durg Prabalgad Trek

🚩🚩कलावंतीण सुळका व प्रबळगड
17 Nov.2019.

प्रबळगड ट्रेक व त्याचा सुळका म्हणजे कलावंतीण एकाच दिवसात दोन ट्रेक म्हणजे आपल्या शरीराची क्षमता याची कसोटीच म्हणावी लागेल ह्या ट्रेक च संपूर्ण वर्णन आमचे मित्र प्रमोद कापसे यांच्या शब्दातून...

सह्याद्री वर मनापासून प्रेम करणाऱ्या प्रत्येकाचा आवडता विषय ...ह्याच सह्याद्री च्या गडकिल्यांमध्ये केलेली भटकंती आणि सह्याद्री च्या दुर्गवैभवाबद्दल थोडेसे लिहण्याचा माझा प्रयत्न...
बऱ्याच दिवस कलावंतीण दुर्ग  ट्रेक  करायच मनात होत प्रबळगड आणि कलावंतीण केव्हा करायची अशी चल बिचल चालू होती आणि त्यात ऑफिस आणि घराच्या जबाबदाऱ्या, प्लान बनत होते. पण आता मात्र दिवाळी नंतर चाहूल लागली.

रविवार म्हटले की ऑफिस ला सुट्टी त्यात आमच्या सारख्या अति उत्साही लोकांना  आराम नकोच ! इतक्या दिवसांपासून ऐकतोय की थरारक,कठीण,नवीन लोकांनी टाळावा असा आणि ज्या ट्रेक ची बऱ्याच दिवसापासुन आतुरतेने वाट बघत होतो त्याच ट्रेक चा आमचे सोबती मावळे सचिन भांड व  सचिन चंदन या  मित्रांनी  कलावंतीण चा प्लॅन  फिक्स केला.

सह्याद्री ट्रेकर्स तर्फे आयोजित दुर्गभ्रमंतीचे यशस्वी नियोजन झाले,सर्व २२ मावळे अतिशय नियोजनबद्ध पद्धतीने किल्लेचढाई केली व सुरक्षित घरी पोहोचले !

या संपुर्ण मोहिमेचे नेतृत्व आमचे मित्र श्रीयुत सचिन भांड सर भीशे सर आणि उमेश शिंदे यांनी केले याचा आम्हाला विशेषतः मला सार्थ अभिमान आहे.

या नियोजनाचा फायदा जसा आम्हाला झाला तसा इतर दुर्गप्रेमींना पण होवो हा उद्देश समोर ठेवून हे सगळं लिहिण्याची धडपड.

मोहिमेचे यश म्हणजे सततच्या दुर्गभ्रमंतीमुळे आमची इतिहासाकडे पाहण्याची दृष्टी विस्तारली,स्वराज संस्थापक व रक्षक अशा महान विभूतीबद्दलचा आदर दुणावला,सह्याद्रीचे विशाल रूप नजरेने पाहण्याचे भाग्य लाभले व शारीरिक, मानसिक व बौद्धिक विकास झाला.

हा दिसायला जेवढा अवघड आहे  तेवढाच ट्रैकिंग करायला, पण जेव्हा मी पूर्ण केला तेव्हा माझा आनंद गगनात मावेनासा झाला कारण तेथून जसें वाटत होते की आपण आकाशाला च स्पर्श कारतोय की काय, त्या दिवशी एक वेगळा आनंद अनुभवला.
जेवढा यूटूब चैनला बघून अवघड दिसतो परंतु प्रत्यक्षात तो तसा नाही.
 यु ट्युब तसेच गुगलवर "Deadly Fortress" किंवा "जिवघेणा किल्ला" या नावाने कलावंतीण दुर्ग थोडासा काही लोकांनी भीतीदायक आसा वर्णन केला आहे. परंतु आमचे मित्र सचिन भांड यांच्या नेतृत्वाखाली आम्ही हे दोन ही किल्ले सहजपणे सर केले. कातळातील कोरीव पायऱ्या चढताना थरार जाणवतो. तसेच उतरताना थोडीशी भीतीही.. पण सावधपणा बाळगणाऱ्या कुठल्याही ट्रेकर्सला हा दुर्ग अगदी सहजपणे चढता आणि उतरता येऊ शकतो. यांच्या विषयीचा इतिहास व भौगोलिक स्थितीचा अंदाज घ्यायचा असेल तर शेकडो व्हिडिओ आपणास गुगलवर पहायला मिळतील.
ज्याला खोलीची भीती वाटत नाही किंवा मायग्रेनचा त्रास नाही, ज्याच मन कणखर अन् शरीर मजबूत आहे असा कोणत्याही ट्रेकर ७-८ तासात हे दोनही किल्ले पाहू शकतो.

"कलावंतीण दुर्ग" .... नावातील गूढ अजून कायम आहे !!!

'कलावंतीण' .... . महाराष्ट्रातील एक लोकप्रिय आणि ऐतिहासिक नाव. कलावंतीण हा शब्द तसा अनेक अर्थाने लोकप्रिय आहेच परंतु ह्या शब्दामध्ये असलेली अनामिक ओढ, पुरातन काळापासून महाराष्ट्रातील जनतेला भुरळ घालण्यात यशस्वी ठरली आहे. म्हणूनच ... 'कलावंतीण दुर्ग' आपल्याला अगोदर त्याच्या नावामुळे आकर्षित करतो आणि त्यानंतर त्याच्या अतिधोकादायक आणि थरारक चढणीसाठी. आमचीही भ्रमंतीची आवड आणि तीच अनामिक ओढ आम्हाला कलावंतीण दुर्गावर घेऊन गेली मात्र.... नावातील गूढ मात्र अजून कायम आहे !!!

कलावंतीण वर चढताना आणि उतरतानाही प्रत्येक पायरीवर पाय टाकताना प्राण कंठाशी येऊन आपल्या अगोदर आपल्या जीवनाचा अंदाज घेत असतो. आपले श्वास आपल्याच ताब्यात राहत नाहीत.  एखाद्या शुल्लक खड्यावरून सटकलेला पाय सगळ्या अंगात झिणझिण्या आणतो.... त्या सरळ मेंदूपर्यंत जातात. ..... मात्र ट्रेकर म्हणून जो थरार हवा असतो तो मात्र मनसोक्त लुटता येतो…. आणि मी तो मनमुराद लुटला.

मुंबई पुणे महामार्गावरून (NH4) जाताना डाव्या बाजूला आपणास एक डोंगररंग दिसते. या डोंगर रांगेत अनेक किल्ले आपल्याला खुणावत असतात पण किल्ल्यांच्या या रांगेत  "प्रबळगड" आणि "कलावंतीण सुळका" हे दोन जोड किल्ले आपले खास लक्ष वेधून घेणारे आहेत. प्रबळगड त्याच्या नावाप्रमाणेच प्रबळ आहे. तसेच गडाचा पसारा देखील विस्तीर्ण आहे. कलावंतीणचे मात्र तसे नाही. इतिहासात कलावंतीण दुर्ग नावाने नोंद असणारा हा बुरुज समुद्र सपाटीपासून दोन हजार तीनशे फुट उंचीचा आहे. दगडात खोदलेल्या टाक्यांवरून कलावंतीण बुरुज सातवाहन कालीन असावा असे वाटते. मात्र याचा उल्लेख यादव काळात आढळतो. शिवरायांनी इ.स १६५७ मध्ये हा किल्ला घेतला होता. पुढे पुरंदरच्या तहामध्ये मोगलांना देण्यात येणाऱ्या २३ किल्ल्या मध्ये याचाही समावेश होता. त्यामुळे याला ऐतिहासिक महत्त्व देखील आहे.

      कलावंतीण या नावाचा अर्थ "नर्तिका" होतो. मूळ अर्थ कला सदर करणारी पण सर्रास पणे नर्तिका साठी वापरला जातो. त्यामुळे असे समजले जाते कि, इथे एका नर्तिकेचे वास्तव्य होते ज्यामुळे यास "कलावंतीण" हे नाव पडले. तर काही ठिकाणी असा उल्लेख आढळतो कि, कलावंतीण नावाच्या राणी साठी हा किल्ला बांधला होता. अशा आख्यायिका आपणांस ऐकायला मिळतात.

      पनवेल मधून १५ किमी अंतरावर माथेरान डोंगर रांगेत प्रबळगड व कलावंतीण वसलेले आहेत. जुन्या मुंबई पुणे मार्गावर पनवेल हून ७-८ किमी गेलो कि शेडुंग फाटा लागतो. या फाट्यावरून डावीकडे वळण घेतले कि त्याच रस्त्याने पुढे यावे. शहारले प्रदूषित अन खेड्यातल्या शुद्ध वातावरणातला विलक्षण फरक इथे  जाणवतो. १० - १५ मिनिटांच्या प्रवासानंतर लोणीवली वाडी ला जाणारा डावीकडे अन ठाकूर वाडीकडे जाणारा उजवीकडील मार्ग लागेल. आपण उजवीकडील रस्त्याने यावे. इथून १० मिनिटांच्या अंतरावर डावीकडे दुचाकी वाहन पार्किंग साठी एका झाडाखाली जागा आहे अन उजवीकडील वाट प्रबळ माची वर जाते.

     पुढील प्रवास आपण तीन टप्प्यांमध्ये करणे सोप्पे राहते. पहिला टप्पा पार्किंग पासून ते  प्रबळ माचीचा. प्रबळ माचीला जाणारा रस्ता खडीचा अन थोडा चढणाचा आहे. सपाटीचा मार्ग फारच थोडा आहे. एके ठिकाणी एका वर एक असे धोंड रचलेले आढळतात तिथे उभे राहून आपण आजूबाजूचा परिसर पाहू शकतो. बऱ्यापैकी इथे फोटोग्राफी ची इच्छा होतेच. त्यामुळे काहीसा वेळ इथे जातो.
काहीसे अंतर चालून येता उजव्या हाताला दगडात कोरलेल्या मारुती राया अन गणेश मूर्तीचे दर्शन घडते.
  दर्शन घेऊन पुढे आलो कि एक पठार लागेल  ते म्हणजे प्रबळ माची  इथून कलावंतीण सुळका अन प्रबळगड अंगावर येत आहेत असेच काहीसे चित्र भासते. तितकेच ते डोळ्यात साठवून ठेवावेसे वाटते.
माचीवर शे-दोनशे लोकांची वस्ती आहे. इथली माणसे फारच मन मिळाऊ! पर्यटकांच्या सोयीसाठी या माचीवर राहण्याची अन जेवणाची सोय आहे. वस्तीतून गडाकडे जाण्यास पायवाट आहे, त्यामुळे चुकामुक होत नाही. काही वेळच्या विश्रांतीनंतर रिकाम्या झालेल्या पाण्याच्या बाटल्या माची वरील घरातून भरून घेऊन आपण दुसऱ्या टप्प्यासाठी सुरवात केली.

    त्या पायवाटेने वस्ती मागे सोडून आलो कि उजवीकडील वाट प्रबळ गडासाठी तर डावीकडील वाट कलावंतीणसाठी जाते. डावीकडील वाट पकडावी. हि वाट पहिल्या टप्प्याच्या वाटेहून थोडीशी खडतर अन पावसाळ्यात निसरडी आहे. घसरत, आपटत, काही ठिकाणी एकमेकांच्या सहाय्याने २० मिनिटांमध्ये आपण कलावंतीण व प्रबळ गड च्या meet point ला (खिंडीत) पोहोचतो. इथून कलावंतीण चा सुळका, कातळात खोदलेल्या पायऱ्या फारच आकर्षित करत असतात. पाठीमागे वळून पाहता प्रबळगडचा विस्तार दिसतो तसेच त्याच्या प्रबळतेची प्रचीती आल्याविना राहत नाही.

  इथे सुरु होतो कलावंतीणचा तिसरा टप्पा. आतापर्यंत आपण ज्या वाटेने आलो त्याच्यापेक्षा हि वाट बऱ्यापैकी वेगळी आहे. १० ते १५ मिनिटांच्या चढाई नंतर आपण कलावंतीणच्या माथ्यावर पोहचू पण ती चढाई करताना खूपच काळजी घेणे गरजेचे आहे. डोंगरात खोदलेल्या १ फुट ते दीड फुट उंचीच्या पायऱ्या चढताना आपल्याला इतिहास काळात जाणे न झाले तरच नवल म्हणावे. हे चढण धोकादायक नाही परंतु एक अत्यंत रोमांचकारक असे ठरते.माथ्यावर पोहचलो कि याला चहुबाजूंनी नजर फिरवावी तेव्हा कलावंतीण हा एक पहारेकरी होता याची खात्री पटते. कारण, याच्या माथ्यावरून उजवीकडे अग्नेयला माथेरानचे पठार दिसते,  तर ईशाळगड(इर्शाल/विशाल) प्रबळच्या मागे लपलेला(जो प्रबळ गडाहून दिसतो), पुर्वेला चंदेरी, विकटगड(पेब चा किल्ला)  तर ईशान्येला कल्याणची खाडी, हाजी मलंग यांचे दर्शन घडते. दूर पश्चिमेला पण नजरेच्या टप्प्यात दिसणारा कर्नाळाच्या सुळका आणि उत्तरे कडे पनवेल ते खारघरचा हे सर्व काही आपल्याला या सुळक्यावरून पाहता येते. आकाश स्वच्छ असेल तर बऱ्यापैकी भाग नजरेस पडतो. यावरून आपण केवळ अंदाज बांधू शकतो कि कलावंतीण बुरुजाचा इतिहास काळात एक टेहळणी बुरुज म्हणून किती महत्वाचा वाटा असेल.

सुळक्या मध्ये आरपार अशी एक गुहा आहे. पाण्याची टाकी सुद्धा आहेत. त्या ठिकाणी  जाण्यासाठी rappelling चे साहित्य असणे गरजेचे आहे. हे सर्व पाहून झाल्यानंतर आलेल्या मार्गाने पुन्हा खाली उतरायला घ्यायचे. प्रबळ आणि कलावंतीण च्या meet point ला आलो कि इथून थोडी वाट वाकडी करून खाली जाणारी वाट उजव्या हाताला ठेवून प्रबळगडला समांतर कडे कडेने ३-४ मिनिट चालत गेलो कि डाव्या हाताला एक ३ फुटाची गुहा आहे. आत मध्ये किर्र अंधार त्यामुळे विजेरी( torch ) असेल तर जाणे योग्य. ३०-३५ पाऊल डावे उजवे करत गेलो कि अंदाजे १० x ६ च्या आस पास व ४ फुट उंचीची खोली लागते. या गुहेचा नक्की वापर कशासाठी होत असेल हे सांगणे कठीण आहे. पण जर आतल्या बाजूने पहिले तर खोली बंद करता यावी यासाठी तिथे दगडाला खाच पडलेली आढळते. जिथे कदाचित दरवाजा लावला जात असावा. गुहा पाहून बाहेर आलो कि डावीकडील वाट प्रबळ गडाकडे जाते आणि उजवीकडील वाट पकडून meet point ला येउन पुन्हा परतीचा प्रवास सुरु.  आरपार असलेली गुहा अन पाण्याचे टाके सोडले तर साधारण ५ तासांमध्ये आपण कलावंतीण पाहून पुन्हा पायथ्याला पोहचू शकतो. जर पहाटे सुरुवात केली तर एकाच दिवसात कलावंतीण आणि प्रबळगड एका अविस्मरणीय अनुभवासहित पाहून होतो.

आपणही आपल्या दुर्गभ्रमंती चा अनुभव सगळ्यांसोबत शेअर करायला विसरू नका, कारण त्यामुळे पुढे येणाऱ्या लोकांना याचा फायदा नक्कीच होतो.

प्रबळगडचा कलावंतीणीचा सुळका याच्या मध्ये इंग्रजी "व्ही" आकाराची खाच आहे. माथेरानच्या "सनसेट पाँईंट"वरून दिसणारा सूर्यास्त याच प्रबळगडाच्या खाचेत होतो. प्रथम इंग्रजांनी प्रबळगडाचा माथेरान सारखे थंड हवेचे ठिकाण म्हणून विकसित करण्याचा विचार केला होता. मात्र पाण्याच्या दुर्भिक्षतेमुळे तो विचार मागे पडला.

साधारणत: २३०० फुट उंची असणार्‍या कलावंतीण दुर्गचा अर्धा मार्ग अगदी सोपा, नंतर खरी कसोटी होती.
वरती बघितले तर वाटायचं की सांभाळूनच आणि डोकं शांत ठेवूनच पुढची चढाई करावी लागेल कारण आजू बाजूस दरी.अखेर आम्ही गडाच्या मुख्य टोक गाठण्यासाठी त्याच्या पायथ्याशी येऊन थबकलो. या टोकावर जाण्यासाठी आम्हाला काहीश्या अवघड मार्गाने म्हणजे “कमी ग्रीपच्या उंच दगडांवरुन” वर चढत जावे लागले. या ठिकाणी दोरखंडाचाही मदतीने वर जाता येते. केवळ २०-२५ फुट असा शेवटचा टप्पा चढाई करताना दम काढतो हे नक्की !

पण ही चढाई आणि हा ट्रेक तेवढा कठीण नाही जेवढं लांबून दिसतो आणि ऐकण्यात येत. इतक्या चढाई नंतर अखेर आम्ही गडाच्या मुख्य माथ्यावर पोहोचलो असलेल्या पप्रबळगडाचे पूर्ण रुप जवळून पाहता येते फोटोग्राफर्ससाठी ही जागा म्हणजे पर्वणीच जणू !

काहीसा कठीण वर्गात गणल्या जाणार्‍या कलावंतीण किल्ल्यावर आपण चढाई केल्याचा आनंद काही वेगळाच होता.

 या रविवार चा हा एक थ्रिलिंग असणारा आणि सुखद असा अनुभव होता.

माझ्या बरोबर आलेले आमचे मित्र दिया चे पप्पा (श्रीयुत मोहन कोकाटे) सहकारी मित्र राम देशमुख आणि रोहन खाडे हे सगळे चाकण मधून गेलो होतो.

ह्या ट्रेक मध्ये आम्ही सगळ्यांनी जे काही miss केले असेल तर ते म्हणजे फक्त आणि फक्त सचिन चंदन.....

ह्या ट्रेक मध्ये माझ्याकडून एक चूक घडली ती अशी की मी फक्त कलावंतीण चा च ट्रेक पूर्ण केला. प्रबळगड चा नाही.
त्याबद्दल आमच्या मावळ्यांची मी माफी मागतो आणि पुढे परत अशी चूक करणार नाही अशी ग्वाही देतो.

आणि हो आजून एक महत्वाचे राहिलेच की आमचे सहकारी मावळे श्रीयुत सचिन भांड साहेबांची फोटोग्राफी म्हणजे शब्दात सांगू शकत नाही.

त्यांच्या मुळे च मला आता नविन साऊथ इंडियन हिरो ची पदवी मिळाली 😁😁 त्याबद्दल खरंच त्यांचे मनापासून धन्यवाद..😊🙏😊

प्रमोद संपतराव कापसे
(लिहण्याचा प्रयत्न केलाय पचवून घ्या😬)