सफर एका ऐतिहासिक राजमार्गाची

 चावंड आणि नाणेघाट ट्रेक

दि.११ सप्टेंबर २०२२

आम्हा सह्याद्री च्या भटक्यांना  फक्त भटकायला निम्मित लागते मग ऊन, वारा, पाऊस काहीही असो भटक्यांना त्याची फिकीर नसते कारण ह्या  सह्याद्रीचा मुकुटमणी शोभणारे गडकिल्ले आम्हास  सतत खुणावत असतात. त्यात पावसाळ्यातील भटकंती म्हंटल्यावर आमच्या परिवाराची कार्टी तर गुढघ्याला बाशिंग बांधूनच तयार. आमचं तर आता अस झालय न जस लग्नाची तारीख धरली की लगबग  चालू होते तसे आमचे फोन वाजायला लागतात सर मी येणार म्हणून.गेली अनेक वर्षे सह्याद्रि फिरतोय  पण गेली ३-४ वर्षांपासून जो काही सह्याद्री पालथा घातला त्यात आमच्या या ठरलेल्या तारखांच्या मोहीमा आजपर्यंत क्वचित एखादी सोडल्यास कधी चुकल्या नाहीत अन त्या कधी चुकणार हि नाहीत. त्याच कारण लिहीत गेलो तर त्यावर एक वेगळा ब्लॉग नक्कीच होईल. त्यामुळेच दरवर्षी प्रमाणे यंदाही पावसाळी ट्रेक चा शेवट अशा ट्रेक ने करायचा ज्याच्या आठवणी चिरंतन मनात कायम राहतील.म्हणूनच काही वर्षांपूर्वी आमच्या ग्रुप ने असच भर पावसात चावंड आणि नाणेघाट केला होता तोच ट्रेक परत करायचा विचार आला . त्यात जीवधन किल्ला अन परिसराशी माझ एक आपुलकी च नात तयार झालय कारण सह्याद्रि प्रतिष्ठान बरोबर काम करताना पायरी मार्ग मोकळा करण्याच्या कामात थोडाफार खारीचा वाटा उचलता आला त्यामुळे तो एक अभिमान मनाशी बाळगून होता.

आमच्या परिवारात काही जणांना तर इतकं व्यसन लागलंय की त्यांचं कायम म्हणणं असत  " कुठंबी चला सर  पण आम्हाला सोडून जाऊ नका".इतकं त्यांचं ट्रेक साठी काही पण अन कधी पण अस झालंय.

    खर तर सह्याद्री म्हणजे दुर्गांची खाण आणि याच बुलंद गडदुर्गांनी नटलेला निसर्गरम्य तालुका म्हणजे जुन्नर. जुन्नर तालुक्यात ८ किल्ले, १२ लेणी समूह, अनेक प्राचीन मंदिरे आहेत. आता आलं पुढच नियोजन निघायची वेळ, पोटापाण्याचा प्रश्न. अहो शिक्षण घेताना कधी एवढं नियोजन केलं नसल तेवढं नियोजन सह्याद्रीतली  मोहीम करायला लागतय पण सगळ्या मोहिमेत माझ्या  सोबत असलेल्या सहकाऱ्यांमुळे नियोजन कस पद्धतशीर असतय. आणि ११ सप्टेंबर ला रात्री १२.३० वाजता निघायचं  ठरल.अन नेहमी सारख ह्या वेळेस तरी आम्हाला निघायला उशीर होणार नाही याची परिपूर्ण दक्षता घेऊन आमचा प्रवास चालू झाला.

सातवाहन काळात प्रतिष्ठान म्हणजे आत्ताचे पैठण हि सातवाहन राजांची राजधानी होती तर जीर्णनगर म्हणजेच आजचे जुन्नर हि उपराजधानी होती. त्यामुळेच प्राचीन काळापासून जुन्नरचे व्यापारी केंद्र म्हणून महत्त्वाचे स्थान आहे. त्यात प्रामुख्याने शिवनेरी, चावंड, हडसर, जीवधन, नारायणगड, निमगिरी, हरिश्चंद्रगड, सिंदोळा हे किल्ले येतात तर दार्या घाट, माळशेज घाट, नाणेघाट हे प्रमुख प्राचीन घाटमार्ग येतात.नालासुपारा कल्याण, बंदरातून येणार माल हा जुन्नर मधूनच पुढे जाई याच व्यापारी मार्गांवर लक्ष ठेवण्यासाठी या किल्ल्यांची निर्मिती केली गेली.

आता  जसा जसा चावंड जवळ येत होता तस तस पहाटेच्या कोवळ्या प्रकाशात त्याचा शंकू सारखा दिसणारा आकार, ताशीव कडे, गडाची भव्यता लांबूनच दिसून येत होती. पहाटे ०५:०० च्या सुमारास आम्ही चावंड पायथ्याशी  पोहोचलो तिथे आमचा सह्याद्रि मधील सवंगडी मारुती वाटच पहात होता अजून जराशी काळोखी रात्र असल्याने सर्वांना बस मधेच आराम करावयास सांगितले आणि एक तास आराम करून सर्वजण फ्रेश होऊन तयार झाले. सकाळी ०८ च्या सुमारास गड चढायला सुरुवात केली. गड चढताना प्रत्येकाच्या चेहऱ्यावर एका गोष्टीच सुख मात्र होत ते म्हणजे कोणतही ओझं घेउन न चढण्याच, नाही तर सगळा सरंजाम सोबत घेऊन गड चढायची सवयच लागलीये आम्हाला. चावंडची चढाई तशी काही अवघड नाही अर्ध्यापर्यंत प्रशस्त सरकारी पायऱ्या केलेल्या आहेत तर पुढच्या भागात कातळात कोरलेल्या पायऱ्या आहेत या मार्गाने तासाभरात गडावर येता येते. जसजसे किल्ल्याच्या दिशेने वाटचाल सुरु होती तसतसे खाली उंचावरून नजर पुरेल त्याठिकाणी निसर्गाच्या अप्रतिम सौंदर्याचा आविष्कार पहायला मिळत होता तो नजरेत साठवून घेत पुढे चालत होतो .चावंड किल्ला नेमका कोणी बांधला याचे पुरावे सापडत नाहीत. बहामनीचे साम्राज्याचे तुकडे झाल्यानंतर ज्या प्रमाणे आदिलशाही कुतुबशाही निर्माण झाल्या त्याचप्रमाणे इ .स १४८५ साली मलिक अहमदने निजामशाही स्थापन केली व त्यात त्याला उत्तर कोकण व पुणे प्रांत मिळाला त्यात चावंडचे नाव आढळते. इ.स. १६३६ मध्ये निजामशाहीला मुघल व आदिलशाह यांच्या पासून वाचवण्यासाठी शहाजी राजांनी केलेल्या तहात चावंड मुघलांच्या ताब्यात गेला. गडाला अनेक नावे आहेत चामुंड, चावुंड, चावंड हि नावे गाडावर असलेल्या चामुंडा देवीच्या नावावरून आली असावीत. पुढे स्वराज्यात मावळ्यांनी किल्ला जिंकल्यानंतर महाराजांनी गडाचे नाव प्रसन्नगड ठेवले. पुढे पेशवे काळात राजकीय कैदी ठेवण्यासाठी गडाचा वापर होई. पायऱ्या चढून वर आल्यानंतर कातळात कोरलेला गडाचा दरवाजा लागला त्यावर बारीक गणेश शिल्प कोरलेले आहे.

किल्ले चावंड प्रवेशद्वार

आम्हला गडावर असणाऱ्या सलग सात टाक्यांचे म्हणजेच सप्तमातृका यांचे प्रमुख आकर्षण होते. आम्ही लवकर निघाल्यामुळे अजून तरी गडावर कोणीच न्हवतं फक्त आमचाच ग्रुप होता. दरवाज्यातून डाव्या बाजूने पुढे गड फेरीसाठी निघालो तर वाटेत हरिश्चंद्रगडावर आहे तशीच पुष्करणी पाहायला मिळाली त्यातील पाण्याची अवस्था फारच वाईट होती. पुष्कर्णीच्या देवड्यांमध्ये भग्न अवस्थेत पडलेली महादेवाची पिंड, गणेश मूर्ती आढळली. समोरच पडलेली कमान व त्याखाली महादेवाची पिंड आहे तिथेच तुटलेल्याला अवस्थेतला नंदी आहे. गडावर अशे भरपूर अवशेष वाईट अवस्थेत पडून आहेत त्यावर संपूर्ण गवत माजल्याने ते नजरेस पडत नाहीत व थोडा आडवाटेवरला किल्ला असल्याने सहसा इकडं कोणी फिरकत नाही. पण ह्या आडवाटेवरल्या गडांच्या अनवट वाटा तुडवल्याशिवाय त्या गडाचं अन तिथं घडलेल्या इतिहासच महत्त्व कळत नाही. ह्या सगळ्या वास्तू कॅमेऱ्यात कैद करून घेतल्या.

गडावरील अवशेष

गडाच्या मध्यभागी असलेल्या छोट्या टेकडीवर चामुंडा देवीचे मंदिर आहे. चारही बाजुंनी गडाचा माथा पालथा घातला जिथून गडफेरीसाठी सुरुवात केली तिथे येऊन पोहोचलो पण सात टाक्या कधी मागे गेल्या कळलंच नाही.

सप्तमातृका 

    प पुढे वाट टेकडीवर असलेल्या चामुंडा देवीच्या मंदिराकडे वळवली. चामुंडा देवी प्रामुख्याने राजस्थान, बिहार या प्रदेशात आढळते. हिचे वाहन गाढव, प्रेत, घुबड, गिधाड ध्वजावर अग्नीपुराणाप्रमाणे चार हात शक्ती, मुंड, शूळ ही हिची आयुधे. मंदिरात देवीची शेंदूर लावलेली प्राचीन मूर्ती आहे. आजूबाजूला मंदिराचे जुने अवशेष आहेत आताचे नवीन मंदिर हे गावकऱ्यांनी बांधलेले आहे. गडावरून माणिकडोह धरणाचा सुंदर नजर दिसतो. गड बघून झाल्यानंतर परतीच्या मार्गाला लागलो. आता आमहाला खुणावत होता तो सातवाहनकालीन महाराष्ट्राचा राष्ट्रीय महामार्ग नाणेघाट. गाडीत बसल्यावर शांत कुठं कोण बसतंय, मग एकमेकांची खेचत गाडी नाणेघाटाच्या दिशेनं दिमटीवली. वाटेत अंजनवाळे गावा जवळ एकाच डोंगर रांगेवर असलेली लहान मोठे सुळके दिसतात. हा डोंगर म्हणजे व्हराडी डोंगर गावकऱ्यांकडून या डोंगरात वऱ्हाड लुप्त झाल्याची कथा सांगितली जाते म्हणूनच त्याला वऱ्हाडी डोंगर म्हणतात.

      सह्याद्रीचा कोणताही डोंगर बघितला कि मनात अनेक विचार चालू होतात. त्याचा आकार, त्याची रचना, त्याला काही इतिहास आहे का? त्याचावर काही बांधकाम असेल का? आणि महत्वाचा प्रश्न म्हणजे त्यावर जायची वाट कुठून असेल. हे असं सगळ माझ्या डोक्यात घुटमळत असत. जस जस घाटघर जवळ येत होत तसं तस एक हलकीशी धुक्यांची चादर अंगावर येत पुढे येणाऱ्या स्वर्ग सुखाची चाहूल देत होती. नाणेघाटाला पोहचताच वाटेत असलेला भला मोठा दगडी रांजण आपल स्वागत करून आपल्याला दोन हजार वर्षांपूर्वीच्या इतिहासात घेऊन जातो. नाणेघाट म्हणजे सातवाहन कालीन महाराष्ट्राचा राष्ट्रीय महामार्ग. नाणेघाटचे बांधकाम सातवाहन काळात इ.स.पू. पहिल्या शतकात हे खोदकाम झाले. नालासोपारा कल्याण बंदरातून येणारा माल जुन्नर हूनच पुढे पैठणला जाई त्यावेळी कोकण व जुन्नरला जोडणारा नाणेघाट हा प्रमुख मार्ग होता.  सातवाहन हे इ.स.पू. २३० ते इ.स. २२० या कालखंडात दख्खनच्या पठारावर राज्य केलेले राजघराणे होते यांचे राज्य वर्तमान महाराष्ट्र, कर्नाटक व आंध्र प्रदेश या राज्यांच्या भूप्रदेशांत पसरले होते. आंध्र प्रदेशातील धरणीकोट व अमरावती, तसेच महाराष्ट्रातील जुन्नर व पैठण ही सातवाहनांची प्रमुख ठाणी होती. इ.स.पू.च्या पहिल्या शतकात मौर्य नंतर भारताच्या मोठ्या भूप्रदेशावर राज्य करणारा सातवाहन हा महाराष्ट्राचा पहिला ज्ञात राजवंश मानला जातो. नाणेघाट रचना हि डोंगर खोदून केलेली आहे. इथं अनेक गुहा आहेत या प्रत्येक गुहे समोर पाण्याचं टाकं पहायला मिळत. इथं असलेल्या दगडी रांजणाचा वापर जकातीचे पैसे टाकण्यासाठी केला जात असे. व्यापाऱ्यांनी घाटाचा वापर केल्याबद्द्दल रांजणात पैसे टाकले जात हा दगडी रांजण म्हणजे त्यावेळचा टोल नाकाच. गणेश मूर्ती, कातळावर कोरलेले हनुमान शिल्प, दगडी रांजण, गुहेत भिंतींवर कोरलेले शिलालेख, या शिलालेखा बाबत सांगायचं झाल्यास हा शिलालेख ब्राम्ही भाषेत सातवाहन काळातील साम्रादनि नागणिका हिच्या काळात लिहिलेला वाचण्यास येतो या शिलालेखात सातवाहन राजांनी जे काही पराक्रम, दानधर्म केले आहेत त्या विषयी चा उल्लेख आढळतो असाच शिलालेख आपल्याला नाशिक जवळील पांडवलेणी इथे देखील आढळतो कातळात कोरलेल्या पायऱ्या स्थापत्य शास्त्राची सारी अदभूत किमया इथं अनुभवायला मिळते.

असा हा राजमार्ग बघून झाल्यावर आम्ही आमचा तांडा नानाच्या अंगठया कडे वळवला खरा पण वर आल्यावर दाटधुक्या मुळे कड्याच्या समोरील दृश्य काहीच दिसत नव्हते आणि बऱ्याच वेळेस पावसाळी ट्रेक ला आम्हाला हुलकावणी देणारा पाऊस या वेळी आमच्या स्वागतास सज्जच होता असा ह्या पावसाचा आणि खळखळनाऱ्या झऱ्यांचा तर काहींनी मनमुराद आस्वाद लुटला त्यात सर्वात म्हणजे आमची जेष्ठ मंडळी अन बाल गोपाळ त्यांचा चेहऱ्यावर चा आनंद पाहून त्यांना कुठलीही घाही न करता त्यांना त्यांचा आनंद घेऊ दिला.आणि सर्वांना सुखरूप खाली आणून आम्ही रिव्हर्स वॉटर फॉल कडे मार्गस्थ झालो.

जस जसे आम्ही धबधब्या जवळ येत होतो तस तसे अधून मधून  धुक्याच्या चादरीतून वानरलिंगी सुळका हळूच डोके वर काढत होता.वानरलिंगी सुळका म्हणजे सातशे-आठशे फूट उंचीचा जीवधन किल्ल्यापासून वेगळा झालेला अजस्त्र अभेद्य बेलाग खडा सुळका. जेंव्हा जेंव्हा जीवधन ला येतो तेव्हा तेव्हा इच्छा होत असते एकदा का होईना हा सुळका सर करायचा पण अजून तरी तो योग् आला नाही पण यावर्षी तरी तो सर करायचाच हा निश्चय करून आम्ही फ़ॉल कडे वळालो.

पावसाळी ट्रेक ला जायच म्हटल कि पावसाच्या सरी अन धबधबा असेल तर अजून मनमोहक वाटत. आणि त्यात जर नाणेघाट ला आलात अन  उलट्या पाण्याचा धबधबा न पाहताच गेला तर तुम्ही ह्या ट्रेक च्या सर्वात अविस्मरणीय क्षणाला मुकलात म्हणून समजा.

येथील खासियत म्हणजे उलट्या पाण्याचा धबधबा.अगदी पावसाच्या सरी कोसळाव्या त्याप्रमाणे डोंगर दऱ्यातील पाणी या ठिकाणी वाहत येते आणि कड्यावरून खाली कोसळण्या ऐवजी उलटे वरती येते. परंतु वातावरणात कुठल्याही प्रकारची हवा नसल्याने आम्हाला  काही तो अनुभव घेता आला नाही. परंतु वरुण राजाने हलक्याश्या सरी आमच्या अंगावर शिंपडून ती इच्छा देखील पूर्ण केली  क्षणभर तिथून दिसणारा जीवधन ,वानरलिंगी सुळका त्यात अधून मधून येणारे दाट धुक्यांचे लोळ ते चित्र डोळ्यात साठवून ठेवावे असे होते.असे हे अविस्मरणीय क्षण डोळ्यात साठवून आम्ही चिंतामण कडे जेवणासाठी निघालो आता एव्हाना लवकरात लवकर पोटातल्या भट्टीत लागलेली आग विझवायची होती त्या मुळे सर्वांनी च आपली पावले वाढवली अन तिथे सर्वांनी मनमुराद जेवणाचा आस्वाद घेऊन परतीचा प्रवासाला लागलो

निसर्गाने नटलेल्या व तितकाच इतिहास संपन्न असलेल्या ह्या एक दिवसाच्या मोहिमेत भटकंतीत भरपूर काही जगायला मिळालं  सिमेंटच्या जंगलापासून दूर जिवलगांसोबत सह्याद्रीच्या सानिध्यात इतिहास उलगडणाऱ्या आड वाटा जगायला मिळाल्या. 

सर्वांचे पुनःश्च धन्यवाद

सचिन भांड

सह्याद्रि ट्रेकर्स,परिवार 🚩

दूधसागर एक फेसाळते सौंदर्य

     

दूधसागर ट्रेक 

27& 28 ऑगस्ट 2022

    एक काळ असा होता की गोवा म्हंटल की कधीही तयार असायचो अन आता कोणी म्हंटल का काहीतरी कारणे देऊन टाळायचा प्रयत्न करतो कारण जेव्हा पासून सह्याद्रि फिरतोय तेव्हा पासून तिथले नयनरम्य समुद्रकिनारे, देशी-विदेशी पर्यटकांची गर्दी, सळसळतं नाईटलाईफ, आणि एकूणच मस्तीभरा माहोल! आता नकोसा वाटतो कारण मनात एक विचार येतो  तेवढ्या दिवसात तर माझा एखादा मस्त  range trek पूर्ण होऊ शकेल पण याच गोव्याची आम्हा भटक्यांसाठी  एक बाजू अशी आहे. ती म्हणजे पश्चिम घाटातले धबधबे, पुरातन मंदिरे, आणि वन्यजीवन. आणि गेल्या काही वर्षांत चेन्नई एक्सप्रेस चित्रपटातल्या दृश्यामुळे प्रसिद्धीच्या झोतात आलेला दूधसागर धबधबा अजूनही त्यांचे रांगडेपण जपून आहेत. तिथलं घनदाट अरण्य, गर्द वृक्षराजीत लपलेला धबधबा याविषयी ट्रेकिंग समुदायाकडून बरेच काही ऐकून होतो. म्हणूनच काही वर्षांपूर्वी माझ्या जुन्या ग्रुप सोबत जाण्याचा योग आला होता पण रस्त्यातच एक वाईट बातमी कानावर आली तिथे एक दुर्घटना घडल्यामुळे दूधसागर धबधबा काही दिवसासाठी बंद करण्यात आलेला आहे त्या मुळे जरा हिरमोड झाला होता खरा पण तिथल्या गाईड ने आम्हाला दुसरा पर्याय दिला तिथूनच जवळ असलेला तांबडी सुर्ला धबधबा पाहण्याचा आणि लागलीच आम्ही तो पर्याय निवडला कारण एवढ्या लांब येऊन खाली हात परत जाणे हे मनाला पटणारे नव्हते आणि तेव्हा पासूनच हा ट्रेक माझ्या buket list  वर होताच पण दरवर्षी काही न काही विघ्न येऊन मुहूर्त काय लागत नव्हता पण  यंदाच्या पावसाळ्यातले ट्रेक ठरवताना priority वर हा ट्रेक टाकला . आणि वेळेचं गणित जुळून येतय असं दिसताच ही संकल्पना माझे सहकारी चंदन सर आणि उमेश यांच्यासमोर मांडली आणि दोन महिने आधी ट्रेक बुक करून टाकला.

सह्याद्रि परिवाराचा हा महाराष्ट्रा बाहेर आणि रेल्वे ने पहिलाच ट्रेक असल्याने त्याचा संपूर्ण अभ्यास माझ्या जुन्या सहकारी मित्रांच्याकडून करून घेतला ट्रेक ला दोन महिने असल्याने मध्ये एक अंधारबन चा एक अविस्मरणीय ट्रेक केला.

दूधसागर ट्रेक हा माझा महत्वकांक्षी ट्रेक असल्यामुळे पुढे काही घरून विघ्न येऊ नये म्हणून एरवी महिन्यातून तीन  रविवारी तरी बाहेर हिंडणार घरात बसलेलो होतो तेव्हा आम्हा हिंडफिऱ्या लोकांना कायम पडणारे टोमणे म्हणजे आज  चक्क घरी जायच नाही का कुठे असे एक न एक टोमणे गुमान ऐकत बसावं लागत असे.असो मजेचा भाग वेगळा.

आणि तो दिवस उजेडला ठरलेल्या वेळेप्रमाणे श्रीरामपूर स्टेशनवर  इतर मेम्बर्सना भेटलो. शनिवारी साधारण एक च्या सुमारास आमचा गोवा एक्सप्रेस ने प्रवास सुरु झाला. वाटेतल्या हरएक स्टेशनात थांबत डुगडुगत जाणारी ती गाडी गोव्याला पोहोचायला तब्बल १६ तास घेते! पण थेट कुलेम स्टेशन गाठायचे असेल तर हाच एकमेव पर्याय आहे. असो. गाडीत दूधसागरला जाणारा तब्बल ५० जणांचा ग्रुप होता. एव्हाना आमची ट्रेन एक एक स्टेशन पार करत असताना  गप्पांचा फड रंगला. मग ट्रेकिंग मधले किस्से, काही खेळ आणि काय नि काय. ट्रेनमधल्या गप्पांना विषयांचा कधी अंतच नसतो. कुलेम  स्टेशन पहाटे साडेचारला येणार होतं. साडेदहाच्या आसपास गप्पा आणि जेवण आवरून आम्ही झोपायच्या तयारीला लागलो. पण एकतर स्लीपर क्लास, त्यात सगळ्या कुडमुड्या स्टेशनांवर थांबणारी गाडी, आणि दूधसागर वाला ५० जणांचा ग्रुप, यामुळे आज झोप काही नशिबात नाही हे लवकरच कळून चुकले!अन तसेही प्रवासात माझे न झोपेच वावडच म्हणा म्हणून पुस्तक चाळावयास घेतले काही तासाभरानंतर जरा वेळ डोळा लागतोय तर कुठले तरी स्टेशन हजर! मग परत खाली उतरून पाय मोकळे करून यायचे असा क्रम चालू झाला जस जसे कुलेम स्टेशन येत होते तसतसे 5-5 मिनिटाला गाडी थांबत होती कारण रात्री जंगलात उतरण्यास बंदी असल्याने काही दूधसागर ला येणारी मंडळी तिथे उतरली असल्यामुळे  रात्री पासूनच जी मंडळी पोलिसांनी अडवून ठेवलेली  होती  त्यांना गाडीत बसवत होती त्या मुळे रात्रीच्या काळोख्या अंधारात कुठले स्टेशन आले ते समजायला मार्ग नव्हता त्यातच गाडी तासभर उशिराने धावत होती. पहाटे पाचच्या सुमारास आम्ही कुलेम स्टेशनवर उतरलो.तिथे आमचा गाईड वाटच पहात होता त्याच्या गाडीत आमच्या ब्यागा टाकून  आम्ही लगेचच चहाची ऑर्डर दिली आणि घाईघाईत आवरायला लागलो. तो पर्यत सर्वांना ट्रेक च्या सूचना देऊन आम्ही सहा वाजता आमचा ट्रेक चालू केला . तसा संपूर्ण दिवस हाताशी होता. त्यामुळे तासभर उशीर म्हणजे काही फार काळजीचं कारण नव्हतं.पण परत आम्हाला साडेचार ची ट्रेन पकडायची होती म्हणून मनात ती धाकधूक हाती 

आणि आमचा तांडा मार्गस्थ झाला. सप्टेंबर  महिना असला तरी पावसाचा जोर फार नव्हता. रात्री कधीतरी एखादी सर येऊन गेलेली असावी. हवेतला तो ओलसर गारवा हवाहवासा वाटत होता. चिंब वनराई आळोखे-पिळोखे देत होती. गर्द झाडीतून जाणारा तो तांबड्या मातीतील रस्ता अजूनही झोपल्यागतच वाटत होता. गावातील उतरत्या छपराची, भलामोठा सोपा असलेली टुमदार घरे दिसत होती. अगदी तळकोकणात असावे असे वाटत होते. पश्चिम घाटाच्या पायथ्याशी असलेले गोव्यातले जिल्हे म्हणजे एक वेगळीच दुनिया! पोर्तुगीजांच्या प्रभावाखाली फारसा न आलेला हा भाग गोव्याच्या मूळ संस्कृतीचे दर्शन घडवतो. त्यामुळेच या भागाचे कोकणाशी असलेले साधर्म्य अगदी उठून दिसत होते. हळूहळू घरे मागे पडली आणि घनदाट अरण्य सुरु झाले.तासाभराच्या जंगल पदभ्रमंती नंतर आता आमचा ट्रेक हा रेल्वेच्या पटरी ने चालू झाला एरवी सह्याद्रि चे डोंगर दर्या तुडवानरे आमचे पाय पहिल्यांदाच पटरीच्या मार्गाने रस्ता काटत  होते तो मार्ग इतका अविस्मरणीय होता की नागमोडी तो रेल्वे ट्रेक त्याचा सोबतीला दोन्ही बाजूने घनदाट अरण्य त्या मुळे तिथे फोटो घेण्याचा मोह कोणाला नाही आवरणार पटरिचा साधारण सहा सात किमी च अंतर पार केल्यानंतर इतक्यात दूधसागर चा’  फलक दिसला. तिथून पुढे निघालो आणि आजूबाजूने रानात शिरणारी ती तांबूसराड वाट आम्ही धरली आणि मोठ्या उत्साहात पुढे निघालो. पाच एक मिनिटातच गर्द रानाच्या मध्यात पोहोचलो. रानाचा तो विशिष्ट वास आसमंतात भरून राहिला होता. आजूबाजूला असणारे एक विशिष्ट प्रकारच्या झाडांची मांडणी पाहताना. मी लगेचच कॅमेरा बाहेर काढला. नशिबाने पाऊस नव्हता. इकडे-तिकडे फोटो काढत आमचा ट्रेक सुरु होता. पावसाळी ट्रेकिंग मध्ये वाटेत येणारे ओढे पार करणे म्हणजे एक वेगळेच प्रकरण असते. विशिष्ट दगडांवर पाय टाकत, तोल सावरत, कमीत कमी ओले होत पुढे जायचा उगीच प्रयत्न करायचा. मग शेवटी थोडा भिजलोच आहे अजून भिजूया असे म्हणून पाण्यातुणच चालू लागलो ! इथला ओढा काही त्याला अपवाद नव्हता. फोटो मुळे आता उशीर होयला लागला होता पाहिजे त्या वेळात अंतर कटत नव्हते म्हणून मुकाट्याने कॅमेरा बंद केला त्यातच गेली दोन दिवस तब्येत ठीक नसल्याने एरवी हवा हवा सा असणारा उत्साह शेवट पर्यत अजिबातच जाणवला नाही त्यामुळे उशिर होऊ नये म्हणून काही मंडळी च्या वर पहिल्यांदाच  ट्रेक ला  चिडचिड देखील झाली

आता चढ सुरु झाला. सकाळी हवाहवासा वाटणारा ओलसर गारवा आता दमट उष्म्यात बदलला होता. तशी चढण फार तीव्र नव्हती. आजूबाजूची गर्द वनराई ती चढण जरा सुसह्य करत होती. आधीच ढगाळ हवा, त्यात उंच झाडांचा विस्तारलेला पर्णसंभार. त्यामुळे रानात अगदीच अंधारलेले होते. सह्याद्रीतल्या अंधारबन ट्रेकची आठवण होत होती.आता एव्हाना नास्ता साठी थोडीफार भूक वाट पाहतच होती न जंगलातच एका घरी सर्वांनी मनसोक्त नास्ता चा आनंद लुटून क्षणभर विश्रांती घेऊन पुन्हा एकदा त्या जंगल वाटेने मार्गस्थ झालो .अन रस्त्यात एक नाला लागला एरवी फक्त काही social मीडियावर पाहिलेला तो झुलता पूल पाहून तर सर्वांचेच मन तृप्त झाले आणि तो सर्वांच्या तोंडावर दिसणारा आनंद पाहून मला देखील त्यांचे हे भाव माझ्या कॅमेरात टिपण्याचा मोह आवरला नाही तेथून पुढे आल्यावर  थोड्या वेळातच प्रचंड पाण्याचा घुमणारा आवाज कानावर येऊ लागला. धबधब्याच्या जवळ पोहोचल्याची ती खूण होती. डावीकडच्या दरी झाडांच्या गर्दीतून वेगाने वाहणारे पाणी अधेमध्ये दृष्टीस पडत होते. आता मात्र कधी एकदा धबधब्याचे दर्शन होतेय असे झाले होते. एक वळण पार केले आणि अचानक दोन झाडांच्या मधून एक फेसाळता पांढरा पडदा दृष्टीस पडला.थोडे अजून वर चढलो आणि त्या अखंड जलप्रपाताचे दर्शन झाले. गर्द वनराई नेसलेल्या त्या उंच पहाडावरून पाणी घोंघावत खाली कोसळत होते. पडता पडता त्याच्या अनेक शाखा-उपशाखा बनत होत्या. कातळ-कपाऱ्यांत खेळून त्या पुन्हा मुख्य प्रवाहास बिलगत होत्या. पाण्याचे ते रूप पाहून मी क्षणभर स्तब्धच झालो. सारा थकवा क्षणार्धात दूर झाला. थोडा वेळ ते सारे दृश्य नजरेत सामावून मी कॅमेरा बाहेर काढला. त्या जागेवरून फोटो  काढण्यात आम्ही सारेच मग्न झालो. डाव्या बाजूने एक वाट थोडी खाली उतरत धबधब्याच्या दिशेने जात होती. प्रवाहाच्या थोडं जवळ जाता यावं म्हणून तिथून खाली उतरलो

ती जागा एखाद्या कुंडासारखी होती. तिन्ही बाजूंनी डोंगर होते. समोरच्या डोंगरावरून कोसळणारा धबधबा उजवीकडे दरीत झेपावत होता. इथून पाण्याचा प्रवाह अगदी ढेंगभर अंतरावर होता. बाजूला एक लहानसे डबकेसुद्धा तयार झाले होते. जणू निसर्गाने आमची पाण्यात डुंबायची सोयच करून ठेवली होती. पण पाण्याचा प्रवाह खूपच जास्त होता. शिवाय वाटही निसरडी झाली होती. एक घसरलेले पाउल म्हणजे कपाळमोक्षच! त्यामुळे आम्ही फार पुढे न जाण्याचा निर्णय घेतला. तिथल्या दगडावर बसल्या-बसल्या तो धबधबा अनुभवणे म्हणजे अक्षरशः शब्दातीत होते. मुख्य म्हणजे असा निसर्ग अनुभवणे आजकाल अप्राप्यच झाले आहे. समर्थ रामदासांनी शिवथर घळीचे वर्णन करताना लिहलेल्या ओळी मनात घुमत होत्या - गिरीचे मस्तकी गंगा तेथुनी चालली बळे | धबाबा लोटती धारा धबाबा तोय आदळे || प्रत्येक श्वासागणिक त्या धबधब आवाजाचा ताल मी अनुभवत होतो. धबधब्याचे उडणारे तुषार भिजवत होतेच. सर्व जण ते क्षण धबधब्यासमोर उभे राहून समोरच्याच्या कॅमेरात कैद करत होते. निसर्गाची किमया म्हणजे अजबच! इथे मी कॅमेरा काढला देखील पण धबधब्याच्या तुषाराने lence वर सारखे दव तयार होते त्या मुळे हवे तसे फोटो घेता नाही आले  मनसोक्त धबधबा अनुभवून आम्ही तिथून निघालो.आता वातावरणात बर्या पैकी दमट पणा निर्माण झालेला होता त्या मुळे सर्वांच्याच चेहऱ्यावर थकवा आता जाणवू लागला बरीचशी मंडळी पुढे निघून गेल्या मुळे मी नेहमी प्रमाणे मागे थांबलो असल्यामुळे मागे असलेल्यांना धीर देत सर्वांनीच ट्रेक पूर्ण केला आता एव्हाना सर्वांच्या पोटात कावळे हे कोकत होते त्या मुळे सर्वांनीच अतिशय रुचकर अशा जेवणावर ताव मारून स्टेशन गाठले.

काही गोड काही कटू आठवणीत आता ट्रेक संपल्याची हुरहूर मनात होती. पण सह्याद्रि परिवाराचे महाराष्ट्र बाहेरील  पहिलाच ट्रेक पूर्ण केल्याचे एक आत्मिक समाधान मनात होते. ह्या ट्रेक दरम्यान देखील सर्व सर्व सदस्या च्या मदतीने परिवाराचा हा ट्रेक देखील अगदी सुखरूप पूर्ण झाला त्या बद्दल सर्व सदस्यनचे मनःपूर्वक धन्यवाद

सचिन भांड पाटील

सह्याद्रि ट्रेकर्स, परिवार

                   

अंधारबन एक स्वर्ग

 पावसात मस्त भिजायचे, हिरवेगार डोंगर पालथे घालायचे, धबधब्याखाली चिंब व्हायचे आणि भिजून झाल्यावर टपरीवर गरमागरम  भजी आणि चहा आहाहा....! 

असे अनेक अनुभव सर्वांनाच अनुभवायचे असतात. खर तर हे सगळ अनुभवण्यासाठी सगळे जण अगदी आसुसलेले असतात. आणि हे सगळे अनुभव पावसाळी ट्रेक शिवाय कसे येणार. अशा वेळी खरी धांदल उडते ती आम्हा ट्रेकर्सची गड किल्ले करु की धबधबे पाहू की जंगलात जाऊ, असे एक ना अनेक!

आजकाल आठवड्याच्या प्रत्येक रविवारी पावसाच्या ट्रेक आणि सहलीला जाण्याची क्रेझ आणि त्यात भर त्या सेल्फीकाठी घेऊन फोटो काढण्याची क्रेझ खूप जास्त वाढली असल्याने घाटाच्या प्रत्येक वळणावर माणसांची आणि वाहनांची धोकादायक तुफान गर्दी आढळते. जर असेच निसर्गाचा ऱ्हास करणारे लोंढे च्या लोंढे इकडे घाटमाथ्यावर वाहू लागले तर निसर्गाचा ऱ्हास लवकरच होईल याची भीती वाटते.

“निसर्गात फिरा परंतु तिथले नुकसान नका करू”  “संवर्धन करायला जमत नाही तर निदान संहार तरीकरु नका .”  हा एक नियम पाळला तरी आपणच आपली जैवविविधता सुरक्षित ठेवून आरोग्य सुरक्षित ठेऊ शकू.

सध्या दररोज च्या बातमीपत्रांमध्ये आपण वाचतो आहोतच की बरेच लोक दारू पिऊन सहलीला जातात तर जातात आणि गडकिल्ल्यांवरदेखील जातात कचरा करतात, असभ्य वर्तन करताना दिसतात, निसर्गाला  हानी पोहोचवतात शिवाय अपघातांचे प्रमाण देखील वाढले आहे इतरांच्या चुकीमुळे सगळेच ट्रेकर्स उगाचच बदनाम झाले आहेत.  मागील काही आठवड्यात  ताम्हिणी घाटामधील मधील देवकुंड धबधबा येथील  झालेल्या अपघातामुळे आणि भरपूर पावसाचे प्रमाण वाढल्या मुळे बऱ्याच गडकिल्ल्यावर आणि पर्यटनस्थळी जाण्यास बंदी आणली होती. पावसाचा जोर घाटामध्ये खूप जास्त असतो.त्या मुळे योग्य नियोजन आणि प्रसंगावधान जाणून घेतलेले निर्णय आणि योग्य मार्गदर्शनाखाली च पावसाळी ट्रेक केलेले योग्य.

असाच एक ट्रेक पावसाळ्यात एकदा तरी आवर्जून करावा तो म्हणजे ताम्हणी घाटातील पिंपरी गावातून सुरू होणार अंधारबन ट्रेक हा ट्रेक मागील वर्षीच करायचं नियोजन होत पण करोनाच्या विळख्या मुळे तो करता आला नाही.

तशी अंधारबन ची भुरळ मला जी पडली ती पंधरा वर्षांपूर्वी आम्ही माझे पुण्यातील काही घाटवाटा फिरणारी मित्रमंडळी कुंडलिका साठी निघालो तेव्हा गावात आल्यावर  अंधारबन विषयी कळल त्या वेळेस अंधारबन ट्रेक फारसा कोणाला माहितीही नव्हता आणि आज जी मळलेली वाट दिसते ती देखील फारशी दिसत नव्हती अशा ह्या गर्द काळोख्या जंगलात फक्त आम्ही आणि आम्हीच होतो असा हा कायम स्मरणात राहणारा ट्रेक कधीही विसरू शकत नाही.

आणि आता तोच ट्रेक परत एकदा करायचा म्हणून नियोजन चालू केले.आणि ट्रेक चा तो दिवस उजेडला.

शनिवारी रात्री 11 वाजता आम्ही अंधारबनकडे जाण्यासाठी ची वाट धरली आणि आमची सकाळ उजेडली ती ताम्हणी घाटाच्या विहंगम दृश्याने ती इतकी की लगेच शहाजी पाटलांच्या डायलॉग चा लागलीच आठवण झाली काय ती झाडे काय ते डोंगर असा सुरेल ताम्हणी घाटातील प्रवास करून आम्ही पिंपरी गावात पोहचलो

 तिथे पोहचल्यावर आमचा गाईड वाटच पहात होता त्याच्याकडे फ्रेश होऊन गरमागरम पोहे आणि चहा चा आस्वाद घेऊन आम्ही सर्वांशी ओळख करून आणि काही सूचना देऊन ट्रेक चालू केला सुरवातीला भात खाचरांची वाट तुडवत आम्ही अंधारबन ची वाट धरली आणि सामोर एक मनमोहक नजारा नजरेस पडला धुक्यात गुरफटलेले डोंगर आणि ओसंडून वाहणारा पाझर तलाव पुढील भटकंती ची उत्कंठा वाढवत होता. तलाव ओलांडून आम्ही पुढे गेलो आणि चालू झालं अंधारबन चं दाट जंगल! हे  जंगल ओलांडताना वाटेत अनेक धबधबे लागत होते. कित्येक फूट उंचीवरून कोसळणारे हे धबधबे, कड्याच्या टोकावरून पार करायचा अनुभव खूपच रोमांचकारी होता!

 हे सर्व धबधबे ओलांडत आजूबाजूची दृश्य कॅमेऱ्यात टिपत आम्ही पुढे निघालो. दोन सव्वा-दोन तास चालल्यावर जेव्हा आम्ही जंगलातून बाहेर पडलो तेव्हा एक मोठं हिरवंगार पठार लागलं, जणू हिरवळीचा गालिचाच अंथरल्या सारखं! हिरव्या रंगाच्या सुद्धा इतक्या विविध छटा असतात हे जंगलात फिरल्यावरच कळत . पठारावरून समोर एक नजर टाकली तेव्हा समोर कुंडलिका नदी आणि उंचावरून कोसळत तिच्या पात्रात येउन मिळणारे धबधबे असं विहंगम दृश्य दिसत होतं.अंधारबनातल्या असंख्य ओहोळांची बनते कुंडलिका नदी. या नदीवर भिरा गावाजवळ एक छोटेसे धरण बांधले आहे. त्याचाच जलाशय घाटमाथ्यावरून दिसत होता.

 डोंगरकड्यांवरून सर्व बाजूंनी धबधबे दरीत उतरत होते. आसपासची हिरवीगार वनश्री दरीतल्या बेभान वाऱ्यावर सळसळत होती. त्या दृश्याचा आस्वाद घेत आम्ही काही वेळ स्थिरावलो. दोन-चार फोटो काढून होतायत तेवढ्यात धुक्याचे लोट दरीत उतरू लागले. बघता बघता सारी दरी धुक्याने भरून गेली. दरीतला जलाशय तर दूरच राहिला, काही मीटर अंतरावरचा माणूस दिसणेही अवघड होऊ लागले. धुकं अजून दाट झालं तर पुढची वाट सापडणं मुश्कील होईल म्हणून आम्ही चालण्याचा वेग वाढवला. दरीच्या काठाने जाणारी वाट आता रानात शिरली. दाट झाडीतून वाट काढत आम्ही पुढे सरकू लागलो. तेवढ्यात एक खळाळता ओढा मार्गात आला. त्याच्या वरच्या अंगाला एक लहानसा धबधबा तयार झाला होता. गर्द हिरव्या झाडीत वाहणारा तो धबधबा पाहून भिजण्याचा मोह कुणाला आवरेल? आपसूकच सगळ्यांची पावलं तिथे वळली. भिजण्याचा मनसोक्त आनंद लुटून आम्ही पुढे निघालो.

घनदाट अरण्यातून जाणारी पायवाट यापुढची वाट घनदाट अरण्यातून जात होती. वाटेत पाण्याचे लहानसहान ओहोळ आडवे येत होते. लाल मातीच्या लिबलिबीत चिखलातून पचक-पचक आवाज करत आम्ही पुढे चाललो होतो. आधीच ढगांनी अडवलेला सूर्यप्रकाश या अरण्यातल्या दाट पर्णसंभारापुढे हार मानून अंग चोरून बसला होता. गडद धुकं रानात ठिय्या देऊन बसलं होतं. एकंदरीतच सारे वातावरण एखाद्या भयपटात शोभेल असे वाटत होते. या अरण्याला अंधारबन का म्हणत असावेत याची पुरेपूर प्रचीती येथे येत होती त्या मुळेच  तिथे परतीच्या वाटेने येताना एक horrer क्लिप बनवायची माझ्या डोक्यात कल्पना अली आणि सोबत असलेल्या मित्रांच्या सोबत सुंदर अशी ती hoorer क्लिप बनून पूर्ण केली.

तिथून पुढे गेल्यावर बोकड्याचा नाला लागला तो पाहून लगेचच कल्पना आली अंधारबन मध्ये जे अपघात होतात ते याच ठिकाणी कारण पाण्याचा वाढता प्रवाह आणि खाली लगेच दरी  म्हणून लगेच पुढे जाऊन एक दोघांना सोबत घेऊन सर्वना तो नाला रोप चा आधार घेत पार करून घेतला आता या ठिकाणी एक अनुभव आला इथे गर्दी असल्याने काही दुसऱ्या ग्रुप मधील सदस्य खालच्या वाटेने तो ओढा कुठलीही सुरक्षितता न बाळगता क्रॉस करत होती तेव्हा त्यांच्या लीडर ला थोडे उपदेशाचे डोस पाजून त्या सर्वांना वरतून येण्यास सांगितले या असा बेफिकीर लोकांच्या मुळेच आज ट्रेकिंग क्षेत्र बदनाम होत आहे.

हळूहळू नाल्याचा प्रवाह वाढत असल्याचे पाहून आम्ही लगेचच तिथून आल्या त्या वाटेने परतीच्या प्रवासाला लागलो. 

आकाशात दाटलेले कृष्णमेघ आणि मागे उभा ठाकलेला सह्यकडा मोठ्या कौतुकाने आम्हा पामरांची ट्रेक संपविण्याची लगबग बघत होते. प्रत्येक ट्रेक मध्ये एक असा क्षण येतो की त्यात आपण भोवतालच्या निसर्गाशी एकरूप होऊन जातो. अंगात कितीही थकवा असला, निसर्गाने कितीही रौद्र रूप धारण केलेले असले, तरी ती रानावनातली रग्गड वाट संपूच नये असे वाटत राहते. आपल्या मनात उपजतच असलेली निसर्गाबद्दलची अनिवार ओढ कदाचित उफाळून वर येत असावी. ट्रेकिंग सारख्या तंगडतोड साहसी प्रकाराकडे खेचून नेणारी हीच ओढ असेल काय?

मार्गात आलेला ओढा संपू नये वाटणारी ती वाट अखेरीस पिंपरी गावात येऊन संपली. पावसानेही एव्हाना आपली खेळी आटोपती घेतली होतीच आता एव्हाना सगळ्यांच्या पोटातील कावळे हे ओरडायला लागलेच होते सगळ्यांनी सुरेख अशा जेवणाचा आस्वाद घेत हा अविस्मरणीय अनुभव डोळ्यात साचवत अंधारबन चा निरोप घेतला.

शेवटी आवर्जून सांगावेसे वाटते देवकुंड व अंधारबन परिसरात भटकंती करण्यापूर्वी किंबहुना पावसाळ्यातील सर्वच ट्रेक करताना अधिक सतर्क होणे गरजेचे आहे. शिवाय परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून सर्व गिर्यारोहण संस्थांनीही सुरक्षिततेचे सगळे निकष आवश्यक सुरक्षित साधनांच्या साह्याने कटाक्षाने पाळायला हवेत, ज्या ठिकाणी धोका संभवतो अशा ठिकाणांपासून त्यांनी माघार घेऊन ग्रुपच्या सुरक्षिततेचा विचार प्रामुख्याने करायला हवा.. शिवाय इतर ठिकाणी भटकंती करताना ओढे-नाले ओलांडताना सुरक्षिततेची संपुर्ण खात्री करावी. परिस्थिती विपरीत असेल तर वेळीच माघार घ्यावी. निसर्गाचा आदर हाच करा भटकंतीचा खरा मूलमंत्र आहे.

सचिन भांड

सह्याद्रि ट्रेकर्स परिवार,श्रीरामपूर

कळसुबाई ट्रेक 2022

 जय महाराष्ट्र मंडळी !        

      महाराष्ट्र दोन गोष्टीसाठी खूप जग प्रसिद्ध आहे एक म्हणजे आपले आराध्य दैवत श्री छत्रपती शिवाजी महाराज आणि दुसरे म्हणजे महाराष्ट्राला लाभलेल्या डोंगर दऱ्यामधील सर्वोच्चउंच शिखर कळसुबाई पावसाळा सुरू झाला आणि या वेड्या मनाला वेध लागले ते ट्रेकिंगचे आणि मित्रांसोबत भटकंती करण्याचे. इच्छा पूर्ण करण्यासाठी आम्ही गिर्यारोहक नवीन वर्षाच्या पहिल्या-वहिल्या ट्रेकिंगचा श्री गणेशा  करायचं ठरवल. तो सह्याद्रि मधील सर्वोच्च शिखर सर करण्याचं आणि ते पण नुकतेच आम्हा भटक्यासाठी सुरू झालेल्या आणि निसर्गाने नटलेल्या रस्त्याने म्हणजेच पांजरे मार्गे करण्याच 

.सर्व नियोजनानुसार 18 जूनच्या रात्री 12 वाजता  कळसूबाईच्या दिशेने डोंगर चढून अद्भुत नजाऱ्याचे दर्शन घेण्यासाठी आम्ही निघालो सुरवातीला फक्त 45 च सदस्य घ्यायचे हाच एकमेव विचार होता. कारण पावसाळी दिवस त्यात निसरडी वाट पण मित्र मंडळी च्या आग्रहास्तव 45 चे 80 कधी झाले ते अगदी गाडी मध्ये बसे पर्यत कळलेच नाही . कळसुबाई ब्लॉग सुरु करण्या आधी थोडी कळसुबाई बद्दल माहिती करून घेऊ. कळसूबाई हे महाराष्ट्रातील सर्वांत उंच पर्वतशिखर आहे.समुद्रसपाटीपासून त्याची उंची ५४०० फूट म्हणजे सुमारे १६४६ मीटर आहे. नाशिक-इगतपुरी महामार्गावरील घोटी या गावापासून घोटी-भंडारदरा रस्त्याने गेल्यास बारी हे गाव लागते. बारी हे गाव कोळी महादेव या आदिवासी जमातीचे आहे. या गावापासून कळसूबाई शिखरावर जाण्याचा मार्ग आहे.तसेच दुसरा जो मार्ग आहे तो नुकताच प्रकाशझोतात आलेला पांजरे मार्गे ह्या रस्ताने जायचे झाल्यास एखाद्या ग्रुप सोबत च जावे शिखरावर कळसुबाई देवीचे एक छोटे मंदिर आहे. देवीची असंख्य  अख्याइका सांगितली जाते त्यातील एक प्रचलित म्हणजे, कळसुबाई ही तेथील गावातील सून होती तिला बऱ्यापैकी औषधी वनस्पती बद्दल ज्ञान होते. त्याने ती गावातील लोकांची सेवा करत असत. कालांतराने मृत्यू नंतर गावातील लोकांनी तिची ओळख म्हणून त्या शिखराला तिचे नाव दिले होते. आणि आठवण म्हणून शिखरावर छोटे मंदिर बांधले. आदिवासी समाजामध्ये पूर्वजांना देव मानले जाते म्हणून आजही कळसुबाई ला ते आपली देवी मानतात. कळसुबाई ही आदिवासींची कुलदेवी आहे.हा ट्रेक आत्तापर्यंत ज्यांनी ज्यांनी केलाय तो बारी मार्गे ह्या मार्गे ट्रेक करणे म्हणजे तितकासा अवघड नाही फक्त खडी चढाई असल्याने दमछाक होणारा तर नक्कीच अन दुसरा म्हणजे खडी चढाई जरी नसलेला पण आपण सर्वोच्च शिखर सर केलंय याचा आनंद देणारा आहे हे निश्चितच जेंव्हा आपण ट्रेक पूर्ण करून खाली येतो तेव्हा जाणवते.                

          असा हा ट्रेक करण्याचे ठरवले आणि आमच्या दोन्ही गाड्या नियोजित वेळेनुसार निघाल्या काळोखी रात्र अन पावसाळी थंडगार वारा त्या मुळे सर्वच गाडी मध्ये झोपी गेले ते इतके की पहाटे कोवळ्या प्रकाशात त्यांचे जेव्हा डोळे उघडले ते स्वर्गसुख घेण्यासाठी अन आपल्या मोबाईल मध्ये ते सौंदर्य टिपण्यासाठी च आणि त्या नंतर लगेचच आम्ही फ्रेश होण्यासाठी आमचा सह्याद्रि मधील सवंगडी नामदेव च्या घरी पोहोचलो तिथे चहा नास्ता करुन आम्ही एकमेकांशी थोडक्यात ओळख करून घेतली आणि ट्रेक दरम्यान काय काळजी घ्यायची याची सुचना देण्यात आली. आत या ठिकाणी काही गोष्टी आवर्जुन सांगाव्याशा वाटतात की जेंव्हा ट्रेक लीडर काही सूचना देतात त्या तंतोतंत पाळल्या गेल्या पाहिजेत कारण त्या मागे त्यांचे अनुभव कामाला आलेले असतात तसेच काहीसे अनुभव आम्हाला ह्या ट्रेक दरम्यान आले .कारण प्रत्येक ग्रुप मध्ये भरपूर अंतर जाणवत होते .त्याच प्रमाणे जेव्हा असे अंतर पडते तेव्हा आपण मागील ग्रुप येवोस्तोवर थांबणे अपेक्षित असते त्याच प्रमाणे जेव्हा समोर दोन रस्ते दिसतात अन आपण खात्रीपूर्वक रस्ता नाही सांगू शकत तोपर्यत मागील अनुभवी गिर्यारोहक येउस्तवर तिथेच थांबावे लागते .असो अशा बऱ्याच गोष्टीचे नियमात पालन आपण आपल्या पुढील ट्रेक दरम्यान कराल  याची मला खात्री आहे.असा हा ट्रेक आम्ही सहा ला सुरू करणे अपेक्षित होते पण सदस्य संख्या वाढल्याने सर्वांचे आवरताना ट्रेक चालू करण्यासाठी 8 वाजले आणि आमचा ट्रेक चालू झाला शिखराच्या मध्यानापर्यत येवोस्तोवर अलगत ढगांची चादर केव्हा ओढली ते कळले च नाही तो जो अनुभव होता तो ग्रुप मधील जवळपास सर्वच जण घेत होते त्यातच जोरदार हवा आणि पाऊस सुरू झालेला  अशा परिस्थिती देखील सर्वांनीच कळसुबाई शिखर गाठले आणि आता खाली उतरताना खरी कसोटी लागणार होती पण सर्वांनी अगदी एकमेकांच्या मदतीने गड उतार केला त्यात ज्ञात असलेल्या पैकी अमित ने तर मधल्या फळीत ज्या चिकट वृत्तीने batting करावी त्याच पद्धतीने आमच्या शेवटचा ओव्हर ला काही विशेष न ठेवता सामना एक हाती जिंकून दिला त्या बद्दल त्याचे कौतुक करावे तेवढे कमीच आहे.त्या सोबतच नेहमी प्रमाणे किरण आणि बाकी मंडळी असल्या मुळे लहान मुलांची मला कधीच काळजी वाटत नाही त्या प्रमाणे लहान मुलांना ज्या प्रमाणे सांभाळले आणि सुखरूप पायथ्याला आणले त्या बद्दल देखिल आम्हा पालकांच्या वतीने त्याचे आभार त्या सोबतच शिंदे सर असतिल लिलाचंद, गुप्ता जी, दोन्ही डॉक्टर असतील असा सर्वच ग्रुप मेंबर्स ने सर्वांना सुखरूप पायथ्यापर्यत पोहचवले त्या सर्वांचे मी परिवाराच्या वतीने आभार मानतो. तसेच ह्या ट्रेक चे वैशिष्ट्य म्हणजे अगदी सहा वर्षांच्या मुलापासून वयाच्या 70 री पार केलेल्या सदस्यांनी हा ट्रेक पूर्ण केला त्या सर्वांचेच अभिनंदन.

 ट्रेकिंग करण ही केवळ एक दोघांची जबादारी नसते त्या साठी सर्वांचे च हात कामाला येतात तेच ह्या ट्रेक दरम्यान सर्वांनी अनुभवलं सर्वांचे पुनश्च: आभार .प्रत्येक ट्रेक हा आपल्याला काही न काही शिकवत असतो त्यातील च हा ट्रेक भरपूर काही शिकवून गेला आणि असेच आपल्या परिवाराचे पुढील ट्रेक देखील आनंदी अविस्मरणीय राहतील याची मी ग्वाही देतो.                

     सचिन भांड                            

     सह्याद्रि ट्रेकर्स परिवार                     

     श्रीरामपूर  .                               

sahyadritrekers.blogspot.com

      

काजवा मोहत्सव 2022

  सहयाद्री ट्रेकर्स आयोजित,

काजवा मोहोत्सव 2022

वैशाख वणवा आपल्या अस्तित्वाचा दाखला पाना-फुलांवर, दगड धोंड्यांवर, पाला पाचोळ्यावर इतकेच काय तर गुरा-वासरांसहीत माणसाच्या चेहर्‍यावरही देत असतो. निसर्गाच्या प्रत्येक घटकाला माहीत असत रात्री नंतर दिवस उजाडणारच आहे, फक्त रात्रीचा अंधार जायची वाट पहायची आहे. आपली सहनशीलता उजाडेपर्यंत शाबूत ठेवायची आहे. वैशाख वणव्यानंतरच जेष्ठातल्या पावसाळ्याचे आगमन होणार, त्यासाठी सृष्टी झपाटल्यासारखी पावसाची वाट पाहात असते. येणारा पाऊस आपल्या सोबत पाण्याबरोबरच उत्साह, आनंद आपल्याला मुक्तहस्ते भरभरून देणार असतो. झाडांच्या पानांवर साचलेली निराशेची धूळ एका क्षणात झटकून त्यांना नवाकोरा हिरवा शालू भेट देणार असतो. निसर्गातला जिवंतपणा, पक्षांच्या किलबिलाटासहित त्याच्या स्वछंदी बागडण्यातून सर्वत्र मोकळा आनंदी, ऊत्स्फूर्त जिवंतपणा भरून टाकणार असतो. निसर्गाला या येणार्‍या सृष्टीतल्या बदलाची जाणीव होते. त्यातील प्रत्येक घटक येणार्‍या पावसाची आतुरतेने वाट पाहत असतो. आपआपल्या परीने त्याच्या स्वागताची तयारी करत असतो. असाच एक चमत्कार सह्याद्रीच्या डोंगररांगांमध्ये, रानावनात घडत असतो. ज्यावेळी आपण निद्राधीन असतो त्याचवेळी नभोमंडल जमीनीवर पानाफुलांमध्ये अवतरलेल असत. वैशाख महिन्याच्या शेवटाला रात्रीच्या अंधारात काजव्यांचा थरार सुरू होतो. जंगलात दमटजागी, पाण्याच्या जवळपास हजारो, लाखो किंवा कोट्यवधी काजवे जमा होतात.लहानपणी शेतामध्ये काजव्यांचा मागून धावताना कित्तेक तास घालवलेत. तेव्हा एकटेदुकटे दिसणारे काजवे एखाद्या पारदर्शक डब्यात पकडून गोळाकरायचे,  किती वेळा आणि किती वर्ष हा खेळलो असेल आता आठवत नाही. लहानपणी जेव्हढे काजवे दिसायचे तेव्हढेही काजवे आता गावी दिसत नाहीत याची खंत असायची मनात. सहा वर्षापूर्वी रात्री असच कळसुबाई चढताना अचानक मला शोध लागला  भंडारदर्‍याच्या काजवा मोहोत्सवाचा. तेव्हापासून प्रत्येक वर्षी हा काजवा मोहोत्सव पहाण्यासाठी भंडारदर्‍याला जाणे होते.  वैशाखसरताना भंडारदर्‍याच्या हवेतच बदल होत नाही तर निसर्गही कात टाकतो. चोहोबाजूंना मिट्टकाळोख पसरलेला असतो आणि काजव्यांच्या प्रकाश शलाखा रस्त्यावरून, झाडांवरून खाली दरीतून डोंगरावरून लुकलुकत असतात. भंडारदर्‍याच्या आदिवासी भागात अजूनही निसर्ग त्याच्या मूळ रूपात शाबूत आहे. ग्रीष्माच्या शेवटी आणि पावसाच्या सुरूवातीला इथल्या डोंगरदर्‍यांमद्धे काजव्यांची मोहमयी दुनिया अवतरते. रस्त्याच्या दुतर्फा काही विशीष्ठ झाडांवरच काजव्यांचा लयबद्ध चमचमाट चालू असतो. ही काजव्यांची वाढती संख्या येणार्‍या पावसाची वर्दी देतात. त्यांच्या संखेवरून निसर्गत:च येणार्‍या पावसाच्या तीव्रतेची कल्पनाही करता येते. वातावरणातील दमटपणा आणि आद्रता जशी जशी वाढत जाते तशी तशी काजव्यांची संख्या वाढत जाते. जणूकाही सर्व नभोमंडळ जमीनीवर अवतीर्ण झाल्याचा स्वर्गीय अनुभव येतो.गाडीचे दिवे बंद करून फक्त यारस्त्यांवर मनसोक्त भटकायचे. या अग्निशिखा कधी तुमच्या डोक्यावरुन तर कधी आजुबाजुने स्वछंदपणे बागडत असतात. भान हरपून तुम्ही रात्रभर नुसते निशब्द फिरत असता आणी मनमुराद ही जमीनीवरची लोभसवाणी प्रकाशफुलं वेचत असता. हा अनुभव खरच मंत्रमुग्ध करणारा आहे. हा स्वर्गीय आनंद प्रत्येकाने घ्यायलाच हवा. एकालयीत, तालासूरात निशब्द लुकलुकाट तुमच्या चोहोबाजूला चाललेला असतो, आपण त्याचे मुक साक्षीदार बनलेले असतो. गाडीचे दिवे उघडझाप करून पहा, हे काजव्यांचे दिवेही दिव्याच्या उघडझापीला त्यांच्या चमचमाटाने उत्तर देतात आणि तोही एका तालासुरात, फक्त तुम्हाला तो ताल-सुर कानाऐवजी तुमच्या नजरेने टिपता यायला हवा.अंधार्‍या रात्री गाडीचे दिवे बंद करून ऐकटेच या झगमगीत रस्त्यावरून रॉयल सफर करून बघा, तुम्ही कुणी स्पेशल असल्याचा अनुभव नक्कीच येणार. दुतर्फा नैसर्गिक दिव्यांचा झगमगाट आणी मधून आपली सवारी चालली आहे. एखाद्या परी कथेतील वर्णन ना!.. पण हे काजवे कॅमेर्‍यात बंदिस्त करणे हे महा कर्म कठीण काम. काजवा हा "आरथ्रोपोडी" समुदायातला कीटक आहे. सुमारे दोनशेच्या वरती जाती आहेत काजवयांच्या. प्रत्येकाचे रंग रूप वेगळे, प्रत्त्येकाच्या प्रकाशात फरक, कुणाचा कमी, तर कुणाचा जास्त. परंतु रंगात फरक जरी असला तरी हिरवट-पिवळसर प्रकाशाच्या छटाच तयार करतात हे काजवे. हा दमट वाटवरणात राहणारा जीव आहे, त्याची साधारण लांबी एक ते दीड सेंटीमेटर असते. काजव्यांच्या जीवनक्रम आणि फुलपाखराचा जीवनक्रम सारखाच, फक्त काजवे हे किटकभक्षी आहेत. आधी अंडी, मग त्यातून अळया बाहेर येतात आणी मग उडणारा झगमगणारा कीटक तयार होतो. काजव्यांच्या शरीरात मागील पोटाखालच्या भागात पारदर्शी आवरण असते, त्याला क्युटिकल म्हणतात. यातच प्रकाश देणारा घटक असतो. काजव्यांच्या प्रकाश देणार्‍या अवयवामध्ये / पेशींमध्ये "ल्युसिफेरीन" नावाचा घटक असतो. तोच त्यांच्या चमचमटाला कारणीभूत असतो. काजवयांचा प्रकाश हा थंड, शांत असतो. अंधार्‍यारात्री काजव्यांचे लुकलुकणे फारच मनमोहक दिसते. हे लुकलुकणे काजवयांच्या श्वासोछवासावर अवलंबून असते. जेव्हा कीटक श्वास सोडतो तेव्हा हा प्रकाश मंदावतो, पुन्हा श्वास घेताना प्रकाश प्रखर होतो. नर काजवा मादीपेक्षा थोडा प्रखर प्रकाश देतो, म्हणूनच मादी नराकडे आकृष्ट होते.त्यातून हे कीटक अंडी घालतात अन ती अंडी पाला पाचोळ्यात वर्षभर अळीच्या स्वरूपात राहतात आणि ह्या मौसम मध्ये त्यांच्या प्रजनांनातर त्यांचा कार्यकाळ संपतो.अशा ह्या मोहत्सवाची खरी सुरवात जी झाली ती पुरुषवाडी ह्या गावापासून पण थोडेसे आपिरिचित अन दळणवळणा चा अभाव त्या मुळे हा परिसर तसा पर्यटनाच्या दृष्टीने मागे पडला आणि पुढे आला भंडारदरा म्हणूनच ह्या वर्षी गेले दोन वर्षे करोनाच्या साथीने हा परिसर पर्यटनासाठी बंद असल्या कारणाने ह्या वर्षी काजवा महोत्सव पुरुषवाडी ला घेण्याचे ठरवले सुरवातीला दोन batch मध्ये म्हणजेच मे चा शेवटचा आठवडा आणि जून चा पहिला आठवडा अस नियोजन होत पण काही सदस्यांच्या सोयी मुळे मे मधेच दोन्ही batch घेण्याचे ठरले आणि पहिल्या batch ला पाहिजे तसे काजवे पाहण्यास नाही मिळाले म्हणून ती एक मनात खंत होतीच म्हणूनच दुसरी batch अगदी तीन दिवस अगोदर पर्यत पुरुषवाडी मध्ये कुठलीच कजव्यांची हालचाल न दिसल्याने ठिकाण बदलावं लागले आणि घाटघर च नियोजन केले परंतु तिथे होणारी शनिवार रविवार ची गर्दी पाहता रविवार आणि सोमवार च नियोजन ठरलं आणि तो निर्णय खरोखरच जेव्हा सदस्यांच्या डोळ्यांचे पारणे फीटताना दिसले तेव्हा मनाला एक आत्मिक समाधान झाले .असा ह्या प्रवासाचे वर्णन करावयाचे झाल्यास नेहमी प्रमाणे आमची 8 वाजता निघणारी बस 9 वाजता तिने प्रस्थान केले.गाडीने थोडे अंतर पार केल्या नंतर ग्रुप मध्ये बरीचशी मंडळी ही नवीन होती त्यामुळे त्यांची ओळख त्यांनी करून देताना एका वेगळ्या स्वरूपात करून देताना गाडीने रस्ता केव्हा पार केला ते कळलेच नाही त्यात रस्त्यात एका कार्यालयात जेवणासाठी थांबताना त्यांनी ज्या पद्धतीने आदरातिथ्य केले ते कधी विसरुचशकत नाही आणि आमचा पुढचा प्रवास चालू झाला तिथे पोहचल्यावर आमच्या घाटघर च्या भावाच्या हातून सर्व सदस्यांचे आपल्या पारंपरिक प्रथे प्रमाणे ग्रुप च्या वतीने सर्वांचे स्वागत करण्यात आले.

नंतर चहाचा आस्वाद घेऊन आम्ही सर्व धरणाच्या पाठीमागे जाऊन सर्वांनीच फोटोसेशन चा मनमुराद आनंद घेतला.

त्याच प्रमाणे सध्या आपण डोंगर दऱ्या फिरताना ओसाड झालेली रानमळे बघतो त्यांचे हे वैभव पुनः उभे करण्यासाठी आपल्या परीने जाऊ तिथे वृक्षारोपण ही संकल्पना ह्या वर्षी पासून आम्ही  चालू केली त्या नुसार वृक्षारोपण चा कार्यक्रम घेतला अन  जस जसा अंधार पडू लागला तस तशी

सर्वजण खूप खुश होत होते, सर्वाना काजवे कसे पाहावे काय काळजी घ्यावी या विषयी थोडे मार्गदर्शन करून आम्ही सर्वजण सृष्टीचा अनमोल नजरा बघण्यासाठी मार्गस्थ झालो काहीजण तर काजवे बघण्याचा अनुभव पहिल्यांदाच घेत होते, लहान मुले पण त्यांना पकण्यासाठी त्याच्या मागे पळत होते थोड्यावेळाने एक काजवा एक जणांच्या हातावर येऊन बसला मग तो काही लहान मुलाच्या हातावर देऊन त्यांना काजवा त्याच्या हातावर पकडण्याचा अनुभव घेता आला, अर्थात ह्यात काजव्याची सुरक्षितता सांभाळली, आणि सर्वांना तो इवल्याशा जीवाला किती काळजीपूर्वक हाताळायला हवे हे सांगितले, लहान मुलांनी सुद्धा मग, अगदी प्रेमाने काजवा त्यांच्या हातावर चालताना त्याला इजा होणार नाही ह्याची काळजी घेतली.  ती खूप खुश होती सारखी कजव्याच्या मागे पळत होती, त्यांना काळोखात दुसरी कसलीच भीती वाटत नव्हती.  ती बिनधास्त पणे आनंद लुटत होती, त्याच्या पालकांना भीती वाटत होती, की काळोखाय पायाखाली एखादा, सरपटणार जीव येईल पण मुले बिनधास्त होती.खरच निसर्गाची काय किमया आहे ना, ना कोणती इलेक्ट्रिसिटी , ना कोणते लाईट कनेक्शन तरीही हे काजवे लुकलुकत होते, किती अवर्णनीय क्षण होते ते, अगदी दिवाळीत रोषणाई करतो तशी सर्व झाडे शृंगार केल्यासारखी लुकलुकत होती, त्या लुकलूकण्यामुळे त्या काळोखात त्याचे सौन्दर्य अगदी फुलून दिसत होते,  आम्हा सर्वांसाठी असे हजारो काजवे आसपास बघणे ही एक वेगळीच अनुभूती होती आणि हे सर्व क्षण डोळ्यात साठवून आम्ही जेवणाचा मनमुराद आस्वाद घेतला.

आणि त्या नंतर कुणाच्या मोबाईल ला range नसल्यामुळे बिना म्युझिक चा सर्वांनीच गाण्याचा अनुभव घेतला आणि सर्वजण आपापल्या तंबू मध्ये जाऊन झोपली आणि सकाळची जी सुरवात झाली ती एक दुःखद घटना कळल्या मुळे ग्रुप मधील मंडन काका यांचे थोरले बंधु यांचे अल्पशा आजाराने दुःखद निधन झाले त्या मुळे सर्वांनीच परिस्थिती चे भान ठेवून लवकरात लवकर आवरण्याचा प्रयत्न करून श्रीरामपूर कडे मार्गस्थ झालो.

काजव्यांचा  हा अविस्मरणीय अनुभव प्रत्येकानेच एकदा तरी अनुभवावा.

सचिन भांड

सह्याद्रि ट्रेकर्स

श्रीरामपूर.

हरिहर गड,अजस्त्र आविष्कार

 

हरिहर गड 

दि.06 मार्च 2022

छंद जिवाला लावी पिसे... तसचं काहीस झालय माझ , प्रत्येक ट्रेक हा जिवाला करी वेडेपिसे..... ट्रेक म्हणजे माझ्यासाठी एक श्वास आहे. सच ही हैं 'इन पहाड़ों की हवांओं में इक नशा सा हैं'.. ..और वो बढता ही जा रहा हैं। एक दोन आठवडे सरले की याची ओढ उफाळून वर येतेच येते आणि सुरु होतात पुढच्या ट्रेक चे प्लान. इच्छा तर असते प्रत्येक आठवड्याला ट्रेक करण्याची पण नेहमी जमेलच असे नाही. निसर्गाशी  एकरुप होण्याचा एकमेव मार्ग म्हणजे ट्रेकिंग, आपण निसर्गाशी बिनधास्त एकरुप व्हायचं. सह्याद्रीतील डोंगर दऱ्यात फिरतांना माझ्या डोळ्यात भरतात ते प्रचंड मोठे काळे पाषाण .काय एक एक रॉक असतात राव  , तुम्ही म्हणाल काय वेड लागलय का ह्या  माणसाला... पण खरच वेडच लावल आहे ह्या सह्याद्रीतील काळ्या भिन्न पाषाणांनी त्यांच्यातला वेग वेगळेपणा सतत मला भारावून टाकतो. तो म्हणजे, बेलाग सुळक्या मधील 'रुबाब', आणि प्रचंड  कातळातील दिमाखदारपणा तर खुप भावतो. विविध कातळ, काळकभिन्न रंगाचे, मोहक आकारांचे असे अंगावर येणारे बेलाग सुळके तर ताठ मान आणि नजर उंचावल्या शिवाय आपण त्यांना पाहुही शकत नाही. म्हणून जरा जास्तच आवडतात.कोणत्याही गडकिल्यावर जा असे हे मोठ मोठे पाषाण आपल्या स्वागतासाठी तयारच असतात. कधी कधी तर या पाषाणात पायर्‍या खोदून गडावर जाण्याचा मार्ग बनवलेले दिसतात. सह्याद्रीच्या कातळावर प्रेम करणार्‍या माझ्या पूर्वजांनी जिथे जिथे चढाई अत्यंत कठीण आहे आशा अवघड ठिकाणी सुध्दा पायर्‍या कोरून गडावर जाण्याचा मार्ग बनवला आहे त्यांच्या या स्थापत्य कलेसाठी त्यांना मानाचा मुजरा. अश्याच भक्कम कातळात 70 ते 80 डिग्रीत कोरलेल्या खड्या पायर्‍यामुळे प्रसिद्ध असलेला आणि कायम ट्रेकर लोकांचा आकर्षणाचा बिंदू ठरलेला हरिहर गड. ऐतिहासिक व अतिप्राचीन असा स्वतःच्या रांगड्या रुपाने कोणालाही त्याच्या प्रेमात पाडणारा गड. म्हणूनच काही गड किल्ले कायमच परत परत खुणावत असतात त्यातीलच एक गड म्हणजे हरिहर गड वासोटा ट्रेक नंतर ह्या वर्षीचा शेवट हरिहर ट्रेक करून करावा ही एक मनोमन इच्छा होतीच आणि त्याप्रमाणे नियोजन चालू झाले.

नाशिकच्या पश्चिमेस त्र्यंबकेश्वर डोंगर रांगेत अनेक गडकिल्ले येतात, त्यातील हरिहर हा प्रमुख किल्ला आहे. त्र्यंबक रांगेचे दोन भाग पडतात एका भागात बसगड, उतवड फणीचा डोंगर, त्र्यंबकगड व हरिहर हे गड येतात आणि दुसर्‍या भागात अंजनेरी, घरगड हे किल्ले येतात. वैतरणा ही येथील प्रमुख नदी आहे. हरिहरगड समुद्रसपाटीपासून 1120 मीटर म्हणजेच 3400 फुट उंच आहे.

हरिहरगड च्या इतिहासात डोकावल्यास हा किल्ला प्राचीन काळात बांधला गेलेला आहे. अहमदनगरच्या निजामशाहाच्या ताब्यात हा गड होता.  शहाजीराजांनी शेजारचा त्र्यंबकगड घेताना हाही किल्ला जिंकून घेतला. मात्र नंतर याचा ताबा मोगलांकडे गेला. पुढे जाऊन मोरोपंत पिंगळे यांनी हा गड जिंकून स्वराज्यात मोलाची भर घातली.त्या नंतर हा गड मराठयांच्या ताब्यातून इंग्रजांनी जिंकून घेतला.  मराठेशाही बुडविण्याच्या इंग्रजांच्या धडक कारवाईत कॅप्टन ब्रिग्ज हा इंग्रज अधिकारी हरिहरगड जिंकून घेतांना याच्या पाय-या बघून आश्चर्यचकित झाला व उद्गारला, “या किल्ल्याच्या पाय-यांचे वर्णन शब्दात करणे कठीणच. सुमारे २०० फूट सरळ व तीव्र चढाच्या या पाय-या अति उंच ठिकाणावर बांधलेल्या एखाद्या जिन्यासारखा वाटतात. खरेतर त्या वेळी इंग्रजांचे धोरण गिरीदुर्गाच्या वाटा व प्रवेशमार्ग तोफा लावून उद्ध्वस्त करण्याचे होते. त्या धोरणास अनुसरून त्यांनी अनेक गडांचे मार्ग उद्ध्वस्त केलेसुद्धा (उदा. अलंग-मदन- कुलंग, सिद्धगड, पदरगड, औंढा इ.) पण हरिहर किल्ल्याच्या अनोख्या पाय-यांनी आपल्या राकट सौंदर्याची मोहिनी अशी काय कॅप्टन ब्रिग्जवर घातली की त्याने हरिहरगड जिंकून घेतला पण त्याच्या सुंदर पाय-यांच्या मार्गाला मात्र हात लावला नाही. यावरूनच लक्षात येते की हरिहर त्याच्या पाय-यांसाठी सुद्धा प्रसिद्ध आहे.

असा हा ट्रेक करण्यासाठी दि.06 मार्च  रविवारी रात्री 01वाजता आमची 40 जणांची बस नारळ फोडून नाशिक कडे रवाना झाली. हरिहरची ओढ इतकी की अगदी थोडासा डुलका वगळता कोणाला फारशी झोपही लागली नाही. आम्ही नाशिक वरुन त्र्यंबकेश्वर मार्गे पहाटे साडेपाच वाजता हर्षेवाडी येथे पोहचलो. गडाच्या पायथ्याशी असलेले हे गांव. हरिहर च्या ओढीने पाच तास प्रवास करुन देखील प्रवासाचा ताण अजिबात जाणवला नाही. बसमधून उतरल्या बरोबर सकाळचा थंडगार वारा अंगावर घेत. लगेच एका तासात सर्वजण फ्रेश झाले. गावातील सोमनाथ याच्याशी आधीच संपर्क करून ठेवल्याने त्याने  चहा नाष्टा ची पूर्ण तयारी करूनच ठेवलेली असल्याने नाष्ट्यानंतर गरमागरम वाफाळत्या चहाचा आस्वाद घेऊन पुढे निघालो.

यानंतर सर्वांना ट्रेक विषयी सर्व सुचना दिल्या व त्या पाळण्याचे आदेश ही दिले.त्यानंतर आमच्या ग्रुप ला अभिमान वाटावा असा आमच्या ग्रुप सदस्या डॉ. मृण्मयी यांची नुकतच जनरल सर्जरी साठी नंबर लागल्याने ग्रुप च्या वतीने त्यांचा सत्कार करण्यात आला त्या नंतर 8 वाजता ट्रेक सुरू झाला.

सकाळच्या पहारी दहा बारा घरं असलेलं गांव किती सुरेख दिसत होत. घराघरातून पेटलेल्या चुलीतून निघणारा धूर ,गोठयातील गाई गुरं, इकडे तिकडे पळणार्‍या कोंबड्या, पिण्याच्या पाण्यासाठी डोक्यावर तीन तीन भरलेले हांडे घेऊन जाणारी महिला सकाळचे हे गावातील दृश्य तर अलोभणीय होते  त्यातचअजुबाजुला वाळलेल्या गवतात सकाळच्या कोवळ्या उन्हात आमच्या सारख्याना फोटोग्राफीची मजा काही औरच.

आता बर्‍यापैकी चढण चढण्यास सुरवात झाली. अलीकडे ट्रेकर्सनी किल्यावर जाणाऱ्या बर्‍याच वाटा शोधल्यामुळे तशी ही मळलेली वाट फारशी दिसली नाही. या वाटेवर मधे मधे लिंबूपाणी विकणारे लोक बसलेले आहेत त्यामुळे लिंबूपाणी पिऊन फ्रेश होऊनआपण पुढे जाऊ शकतो.

ट्रेक कोणताही असो वाट कशीही असो अजुबाजुचं सौंदर्य न्याहळत   ते मी आपल्या कॅमेर्‍यात कैद करण्याचा प्रयत्न करत असतो. सर्वच ट्रेक मध्ये अगदी शेवटच्या माणसाला गडावर नेण्याची माझी जबाबदारी असल्याने मला  मधे मधे थांबुन अजुबाजुचं सौंदर्य न्याहाळत फोटोग्राफीची मजा घेता येते. त्यातच काहीजण फोटोसाठी लुडबुड करणारे असतातच सर माझा असा घ्या तसा घ्या अर्थातच मला माझ्या फोटोपेक्षा दुसऱ्यांचेफोटो काढायला आवडतातच  म्हणा.त्यातच ट्रेक छोटा असल्याने मनसोक्त फोटोसेशन केले. 

खरतर गड माथ्यावर पोहचल्यावर जो आनंद मिळतो त्याही पेक्षा तिथवर पोहचण्यासाठी केलेला घाटवाटांचा प्रवास तासनतास तुडवलेल्या पायवाटा, दमवणाऱ्या अडवाटांची पायपीट कैक पटीने आनंद आणि समाधान देऊन जात असते.दोन तासाच्या पायपीटी नंतर आता आमच्या समोर तो भव्य हरिहर उभा ठाकला. ज्याच्यासाठी इथवर आलो भव्यदिव्य पाषाणाचा खडा डोंगर आणि पाहता क्षणी धडकी भरेल अशा खड्या पायऱ्या,तरीही ओढ कायमच. जसे दिर्घप्रतिक्षेनंतर दोन मित्र एकमेकांना भेटण्यास आतुर असतात तसेच हरिहर आणि आमच्यात झाल होत. सगळेजण खुपच उत्सुक होते. आता खर थ्रील सुरू झाले...'याच साठी केला होता इथवर येण्याचा अट्टाहास ' सर्वच मेम्बर्स  एकमेकांना मदत करत   कसलीही घाई गडबड न करता त्या खड्या पायर्‍या चढू लागले.तरीही 70 ते 80 डिग्रीत कोरलेल्या असल्याने प्रत्येक पाऊल आडवे टाकत चढावे लागते, प्रत्येकी दोन पायरीत अंतर जरी जास्त असले तरी पायर्‍यांच्या दोन्ही बाजूला खोबण्या आहेत त्यामुळे हाताने खोबणीला घट्ट पकडून सावकाश एक एक पायरी चढता येते. सह्याद्रीतल्या काळ्याभिन्न पाषाणावर प्रेम करणाऱ्या माझ्या पूर्वजांचे स्मरण करून या सरळसोट शंभर पायऱ्या पार केल्या. इथूनच शेंदूर लावलेल्या कमानीतून किल्यावर प्रवेश करता येतो. तसेच पुढे डाव्या बाजूने गडावर जाण्यासाठी कपार लागते. या कमानीतून समोरची कपार व तिच्या पलीकडील डोंगर अप्रतिम नजारा डोळ्यात भरतो वाह! या कपारीला वळसा घालून जाताना डाव्या हाताला एक नेढे दिसते

पुढे इथेही पाषाणात बाजूने कोरलेले दोन जिने पार केल्यानंतर, दोन भव्य पाषाणाच्या मधुन एक जिना वर जातो व पुढे एका पाषाणाच्या आतुन बाहेर निघतो, इथे कोथाळीगड ची आठवण होते.

अजून दोन जिने पार केल्यानंतर समोर डोम दिसतो हेच ते किल्ल्याचे मुख्य प्रवेशद्वार. इथून उजव्या बाजुने थोडे वर चढत गेले की पठार लागते. तसे हे पठार निमुळते आहे व मधेच उंचवटा आहे. या उंचवट्यावरुन पुढे गेल्यावर, डाव्या बाजूला खाली एक तलाव आहे व त्याच्या बाजूला हनुमान व शंकराचे मंदिर आहे. आम्हाला पायथ्यापासून दिसणारी हरिहरची आयताकृती कातळीभिंत व बाजूची दरी आता स्पष्ट दिसत होती.

 या दरीच्या बाजूने पुढे गेल्यावर समोर हरिहरच शिखर दिसु लागत.हे शिखर फारच निमुळतं असल्याने  सर्वांना अत्यंत काळजीपूर्वक वर चढून जावे लागते. शिखरावर 10 ते 15 च लोक उभे राहु शकतील इतकीच जागा आहे. त्यात वाऱ्याचा जोर असल्याने तोल जाऊ शकतो म्हणून कडेला जाऊ नये, सेल्फी अजिबात काढू नये. अशा ठिकाणी फक्त निसर्ग सौंदर्य न्याहाळाव डोळ्यात साठवून घ्याव आणि लगेच उतराव . शिखरावर जमेल तेवढ्यांचा ग्रुप फोटो घेऊन आम्ही एक एक जण उतरु लागलो.

इथून उजव्या बाजूला थोडे उताराला गेले की खुपच निमुळतं पठार आहे. इथे वाटेत पाण्याची पाच टाकी आहेत. एक दगडी कोठी आहे. इथून ब्रह्मगिरी अतिशय सुंदर दिसतो. समोरील एक बाजूच्या सर्वच डोंगररांग व दुसऱ्या बाजूला खाली वैतरणाचा परिसर अतिशय सुरेख दिसतो. इथून परतताना एका टाक्यातील पाण्याने तोंड धुतले, चार तास चालून थकलेला जीव या थंड पाण्याने एकदम फ्रेश झाला.

आता गड उतरण्यास सुरूवात केली. म्हंटलेच आहे ना "चढण्यात शान आहे पण उतरणे अनिवार्य आहे". चढण्याचा थ्रील अनुभवल्या नंतर, खरी कसोटी लागते ती उतरण्याची. उतरताना पूर्णपणे स्वतःवर नियंत्रण ठेऊन सावकाश एक एक पायरी उतरावी लागते.

जिथे जसे जमेल तसे बॅलन्स सांभाळत प्रत्येकजण उतरत होते. काही ठिकाणी पायऱ्यांमधील अंतर जास्त असल्याने बसत बसत उतरावे लागते. उतरताना बाजूची दरी आता चांगलीच दिसू लागली होती. काहींचे भितीने पाय थरथरत होते पण एकदा का मनाने ठरवल आणि दुसरा पर्याय उपलब्ध नसतो तेव्हा भिती निघून जाते. उतरताना प्रत्येकाने सुरक्षित अंतर ठेवून उतरावे. कारण तोल गेला दुसर्‍याला धक्का लागला तर सरसकट सगळे खाली जाण्याची शक्यता असते म्हणून शांतपणे उतरणे गरजेचे असते. अशा 80 डिग्रीत कोरलेल्या खड्या पायऱ्या प्रत्येकाने अत्यंत सावधगिरीने उतरल्या, अशाप्रकारे हरिहर च्या पायऱ्यांचा हवाहवासा रोमांचकारी थरार सगळ्यानी अनुभवला.

आता सात तासाच्या ट्रेक नंतर प्रचंड भूक लागलेली खाली उतरून सोमनाथ च्या घरात अतिशय रुचकर अशा व्हेज/नॉनव्हेज भोजनाचा आनंद घेतला त्याला जोड म्हणून व्हेज नॉनव्हेज च्या वादविवाद चा चर्चेचा तडका होताच.त्या नंतर थोडासा अराम करून सध्या सह्याद्रि मध्ये ज्या दुर्घटना घडताय त्या का होताय या बाबत थोडेसे मार्गदर्शन केले आणि सोमनाथ च्या भावाच्या हातचा गरमा गरम चहा चा आस्वाद घेऊन  हरिहरला पायथ्यापासून निरोप देत पाच वाजता आमची बस  निघाली.आणि काही क्षणातच सर्वजण दुपारची दमछाक झाल्याने  झोपी गेले पुढे नाशिक शहर सोडल्या नंतर चहा प्रेमीचे energy ड्रिंक घेतल्यानंतर जो काही उत्साह अंगात संचार ला होता तो बस मध्ये गाण्याच्या भेंड्या karoke music डान्स या मुळे सर्व थकवा हा केव्हाच निघून गेला .

 असा हा थ्रिल असणारा  हरिहर ट्रेक प्रत्येकाने एकदा   अनुभवायला काय हरकत आहे. 

सचीन भांड

सह्याद्री ट्रेकर्स

श्रीरामपूर

वासोटा ट्रेक

 वासोटा ट्रेक एक अविस्मरणीय सफर

दि.१२ आणि १३ फेब्रुवारी 2022

भटकत असताना सह्याद्रीला उपमा देताना त्याच्याबद्दल लिहिताना शब्द अपुरे पडतात , पण थोड्याफार वाचनाने,स्वानुभावाने आणि माझ्या फोटो च्या माध्यमातून आमच्या ट्रेकचे वृत्तांत आंतरजाळावर उतरविण्याचा माझा एक छोटासा प्रयत्न असतो हा ब्लॉग वाचुन तुमच्याही पायाला भिंगरी लागेल यात शंकाच नाही ,अर्थात तसे झाले तर या ब्लॉगचे सर्वात मोठे यश असेल.बाकीच्या गप्पा लेखांमधुन ,फोटोंमधुन होईलच- एक अविस्मरणीय जंगल प्रवासआतापर्यंत बरेच किल्ले पाहिले. पण  वासोटा कायम कायम बघण्याची आतुरता नेहमीच लागलेली असते . काही दिवसांपूर्वी AMK सर्वांनीच सुखरूप केल्यानंतर आता एखादा निवांत आणि संपूर्ण निसर्ग सौंदर्य लाभलेला एखादा पुढचा ट्रेक घ्यावा म्हणून मंडळी आग्रही होती आणि लगेच समोर उभा राहिला निसर्ग सौंदर्याने वेढलेला वासोटा आणि प्लान झाला परंतु पुन्हा एकदा आम्हा भटक्यांच्या मानगुटीवर बसलेल्या भुताने आपले डोके वर काढले आणि ट्रेक स्थगित करावा लागला साहजिकच सर्वांचाच हिरमोड झाला परंतु एक अशा होती हे भूत जास्त काळ टिकणार नाही म्हणून सगळ्यांना ग्रुप न सोडण्याचा सल्ला देऊन निर्बंध उठन्याची वाट पाहू लागलो आणि तो दिवस उजेडला माझा साताऱ्याच्या मित्रा चा फोन आला आजच राजेंबरोबर मीटिंग झाली आणि संपूर्ण क्षमतेने वासोटा चालू करण्यास परवानगी दिली. अन क्षणाचा ही वेळ न दवडता ग्रुप वर आनंदाची बातमी दिली आणि ट्रेक ची तारीख काढून आम्ही पुढील नियोजन चालू केले. आणि सुरवातीला 40 मेंबर चे नियोजन कधी 50 शी पार झाले कळलेच नाही आणि मग ओढ लागली 12 फेब्रुवारीच्या वासोटा ट्रेकची. आणि यातच भर पडली पहिल्या कॅम्पिंगची.

 वासोटा गडाच्या इतिहासात मागे डोकून बघितल्यास  वसिष्ठ ऋषींच्या काळापर्यंत मागे जावे लागेल. असे मानले जाते की, वसिष्ठ शिष्य, अगस्ती ऋषी यांनी विंध्य पर्वत ओलांडून दक्षिणेकडचा मार्ग शोधला, सह्याद्रीच्या कोयना काठच्या या शिखरावर राहण्यास आले व त्यांनी या डोंगराला आपल्या गुरूंचे नाव दिले. कालांतराने या देशीच्या क्षत्रियांनी त्या डोंगराला तटाबुरूजाचे साज चढवून लष्करी ठाणे केले. त्या डोंगराचे परंपरागत ’वसिष्ठ’ हे नाव अपभ्रंश होऊन ‘वासोटा’ झाले. प्रत्यक्ष उल्लेखित नसला तरीही, हा किल्ला शिलाहारकालीन असावा. शिलाहारांच्या किल्ल्यांच्या नामावलीत ’वसंतगड’ या नावाने उल्लेखिलेला किल्ला हा वासोटा असावा. तसेच या गडास व्याघ्रगड देखील म्हणतात  मराठी साम्राज्याच्या छोट्या बखरीवरून शिवरायांनी जावळी विजयानंतर वासोटा घेतला असे सांगितले जाते, पण ते खरे नाही जावळी घेताना, जावळीतील तसेच कोकणातील इतर किल्ले शिवरायांनी घेतले. पण वासोटा दूर असल्याने किल्लेदाराच्या हाती राहीला. अफझल वधानंतर काढलेल्या मोहिमेतही वासोटा किल्ला येत नव्हता. पुढे शिवराय पन्हाळगडावर अडकले असताना, आपल्या मुखत्यारीत मावळातील पायदळ पाठवून त्यांनी वासोटा किल्ला घेतला. सन १६६१ मध्ये पकडलेल्या इंग्रज कैद्यांपैकी फॅरन व सॅम्युअल यांना वासोट्यावर कैदेत ठेवण्यात आले होते. पुढे १६७९ मध्ये वासोटा किल्ल्यावर २६,००० रुपये सापडले. पुढच्या काळात १७०६ मध्ये पंतप्रतिनिधींच्या उपपत्नी ताई तेलिणीने हा किल्ला आपल्या हातात घेतला. पुढीलवर्षी पेशव्यांचे सेनापती बापू गोखले यांनी ताई तेलिणी बरोबर लढाई केली. ताई तेलिणीने आठदहा महिने प्रखर झुंज देऊन किल्ला लढवला. १७३० मध्ये वासोटा किल्ला बापू गोखल्यांच्या हाती पडला.

असा हा ट्रेक ठरल्या प्रमाणे 12 तारखेला श्रीरामपूर वरून आमच्या 50 नवीन जुन्या ट्रेकर्स ची सांगड करून शनिवारी सकाळी चालू झाला .परंतु रस्ता मधील ट्राफिक मुळे रस्त कटता कटत नव्हता आणि अगदी पोहोचण्याच्या काही अंतरावर आमच्या गाडीचे एक चाक पंक्चर झाले . त्यात घाट रस्ता आणि काळोखी रात्र  ती वेळ आम्हा सर्वांसाठीच एक आव्हान होत अशा परिस्थितीत सर्वांनीच टायर बसवण्यास खूप मदत केली त्यातच  महिला भगिनींनी त्या वेळेत चिडचिड न करता खेळात मन गुंतवून ठेवल. त्या बद्दल खरच त्यांचे देखील मनापासून धन्यवाद सर्व काही आलबेल झाल्यानंतर आमचा प्रवास सुरु झाला आणि काही वेळातच आम्ही आमच्या हॉटेल वर पोहचलो तिथे पोहचल्यावर सर्वांनी फ्रेश होऊन लागलीच सुंदर अशा जेवणाचा आस्वाद घेतला त्यातही माझ्या तरी आजपर्यंत च्या खाण्यात असे चिकन खाल्ले इतके रुचकर ते होते आणि त्यानंतर मस्त बासुंदी वर ताव मारावा हा हेतू होता परंतु व्हेज वाल्यानी आमच्या साठी तीही ठेवली नाही असं हा आस्वाद घेऊन कॅम्पिंग साठी सर्व पोहचलो एव्हाना बऱ्यापैकी तसा उशीर झाला होता .कॅम्पिंग साठी बरेचशे खेळ आणि गाण्याचे नियोजन होते पण वेळेअभावी आम्ही ते घेऊ शकलो नाही.  तरी देखील जो काही वेळ मिळाला त्या वेळेचा योग्य सदुपयोग करून सर्वांनी डान्स मस्ती धमाल  मुळे  अनोळखी जणांमध्ये घट्ट मैत्री झाली. त्यानंतर रविवारी सकाळी आम्ही वासोट्याकडे जायला मार्गस्थ झालो. तब्बल एक तासाच्या बोटीच्या प्रवासात सर्वांनीच प्रतिकूल परिस्थितीत देखील मनसोक्त फोटोचा आनंद लुटला अन  आम्ही पायथ्याला पोहचलो. फॉरेस्ट ची परवानगी घेऊन लगेचच किल्ल्याकडे कूच केली.ह्या ट्रेक चे वैशिष्ट्य म्हणजे साठी पार केलेल्या काही मंडळींची जिद्द पाहून येणाऱ्या जाणाऱ्या लोकांचा देखील उत्साह हा वाढत होता .सहयाद्रीच्या जंगलातून आम्ही धोपटमार्गाने आम्ही किल्ल्यावरती पोहचलो. दुपारचे जेवण करून आम्ही वासोट्याच्या भटकंतीला सुरुवात केली. मारुती मंदिर, वाड्याचे अवशेष, महादेव मंदिर, बाबू कडा आणि दूरवर पसरलेला सह्याद्री नजरेत कायमचा जेरबंद करून गडउतार करण्यास सुरुवात केली .येताना पाण्यातील प्रवास तर एक सुंदर अनुभुती देऊन गेला त्यात सूर्य मावळतीला होता त्या मुळे शिवसागर चा जलाशय च रूप तर अवर्णनीय होते असा हा सुंदर नजारा मी माझ्या कॅमेरा मध्ये कैद करण्याचा प्रयत्न करून आम्ही परतीचा प्रवास चालू केला

रात्री येताना रस्त्यात जेवणासाठी थांबल्या नंतर त्या ठिकाणी महाराजांचे तेरावे वंशज छत्रपती शिवेंद्रसिंहराजे हे त्यांच्या गाडीत बसताना माझी नजर गेली अन क्षणाचा ही विलंब न करता मी लगेच त्यांचा फोटो घेण्यासाठी त्यांच्याजवळ गेलो त्यांच्या ते लक्षात आल्याने त्यांनी जवळ बोलावून माझा मोबाईल त्यांच्या साथीदारकडे देऊन  आमचा फोटो घेण्यास सांगितले त्त्यांचे चरण स्पर्श घेताना तर अक्षरशः डोळ्यातून आनंदाचे अश्रु येत होते. खरचं असा ह्या ट्रेक ची सांगता अशा प्रकारे होऊ शकेल असे मनातही नव्हते . वासोट्याची ही केलेली जंगल सफर आम्हा सर्वांसाठी च अविस्मरणीय होती.  असंख्य आठवणी सोबत घेऊन परतणारी मंडळी पुढच्या ट्रेकचा परीक्षेत आहेत .

सचिन  भांड

सह्याद्रि ट्रेकर्स

श्रीरामपूर